Category Archives: Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν

Τα ζωτικά ψεύδη

ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 10 Ιουλίου 2010
  • Γράφει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

  • Με τη συγκυρία που για άλλη μία φορά μας δόθηκε πρόσφατα η ευκαιρία να επικοινωνήσουμε με την τέχνη αλλά και τη φιλοσοφία ζωής του Ιψεν με τις παραστάσεις στην Αθήνα του ώριμου έργου του «Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν», μας ωθεί και πάλι ο δραματουργός, να ανιχνεύσουμε τα κλειδιά του κώδικά του που τον κατέστησαν, αυτόν τον βόρειο αμφισβητία της προτεσταντικής ηθικής της παράδοσής του, πολύτιμο ψυχογράφο κάθε λαού και κάθε εποχής έκτοτε.

Από τα τρία θεμελιώδη κλειδιά της δραματουργίας του, το ερωτικό «ιψενικό τρίγωνο», την επώδυνη πορεία προς την αυτογνωσία, το ζωτικό ψεύδος, όλα πυρήνες κοινωνικής κριτικής, θα επιμείνω σήμερα στο τρίτο. Το πρώτο, το ερωτικό τρίγωνο, χωρίς να απουσιάζει από την προηγούμενη δραματουργία (ήδη τα πρώτα μοτίβα ανιχνεύουμε στους τραγικούς- «Ορέστεια», «Τραχίνιες», «Ανδρομάχη», «Ελένη») και ιδιαίτερα στο καλά δομημένο θεατρικό έργο που αποτελεί και τις πηγές της ιψενικής τεχνικής (ο Ιψεν ομολογούσε τις οφειλές του στον βουλεβαρδιέρο μάστορα Σκριμπ), στον Ιψεν ανάγει τις ρίζες του, στον βιβλικό «μύθο» των πρωτοπλάστων Αδάμ, Εύα, Οφις- που έγινε το κατ΄ εξοχήν ενοχικό αμάρτημα και προπατορικό, το οποίο όμως κυρίως κατέστησε ενοχική την προτεσταντική ηθική που στηρίχτηκε στη συζυγική καθηκοντολογία.

Το δεύτερο κλειδί είναι μια έμμονη ιδέα της ιψενικής δραματουργίας, αφού η αποτυχία των ηρώων του έγκειται στην παραπλανημένη οδό που τους οδήγησε μακριά από τη διείσδυση στον εαυτό τους. «Γίνε ο εαυτός σου, ψάξε να βρεις τον εαυτό σου». Είναι το υπαρξιακό αίτημα από τον ιψενικό «Μπραντ» και τον «Πέερ Γκυντ» έως τη «Νόρα», την «Εντα Γκάμπλερ» και τον «Μπόρκμαν». Το ίδιο ακριβώς αίτημα που στοίχειωσε και τη φιλμογραφία του Μπέργκμαν.

Το ζωτικό ψεύδος όμως είναι το μέγα κλειδί που εφηύρε ο Ιψεν για να ακτινοσκοπήσει την ηθική της αστικής κοινωνικής υποκρισίας. Δεν υπάρχει ούτε ένα έργο του μεγάλου Νορβηγού που να μην ανιχνεύει αυτό το υποκριτικό σύνδρομο. Στον «Μπόρκμαν» που είδαμε πρόσφατα, ο κεντρικός ήρωας που έχει καταχραστεί δημόσιο και ιδιωτικό χρήμα ως τραπεζίτης για να υλοποιήσει το «όραμά» του, είναι μια κατ΄ εξοχήν μεταφορική ειδωλοποίηση του καπιταλιστικού ιδεώδους. Ο μεγάλος γερμανός κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ στο θεμελιώδες έργο του όπου αποδεικνύει ατράνταχτα πως το καπιταλιστικό πνεύμα βασίζεται και υλοποιεί την προτεσταντική ηθική, της καθηκοντολογίας και της χάριτος, δεν έλεγε τίποτε άλλο παρά αυτό που ο Ιψεν μισόν αιώνα πριν διείδε και δραματοποίησε: πως ο καπιταλισμός είναι μια άλλου είδους φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας που αγιοποιεί και απολυτοποιεί την εργασία, το κέρδος και την εξουσία των χαρισματικών. Αναφέρω εδώ, κάτι που συχνά το ξεχνάμε, πως κυρίως ο βόρειος προτεσταντισμός πηγάζει από την ηθική του Καλβίνου, και όχι του Λούθηρου, που δογματίζει πως ο άνθρωπος είναι εκ Θεού προορισμένος από τη μήτρα της μάνας του με τη Θεία Χάριν ή την Αντί-χαριν. Και ό,τι και να πράξει στον βίο του ο προορισμός του, άρα και η μεταθανάτια τύχη του, δεν αλλάζουν. Τύφλα να ΄χει το μουσουλμανικό Κισμέτ.

Ο Μπόρκμαν πιστεύει και συντηρεί και στο περιβάλλον την ψευδαίσθηση, το ψεύδος που τον τρέφει, ότι το όραμά του είναι θεόσταλτο και πως μοχθηροί άνθρωποι, σατανικοί βάλθηκαν να τον εξοντώσουν. Στη μόνωσή του, στην εξορία του εντός του οίκου του έχει ανάγκη από κάποιον που να πιστέψει στο όραμά του, να συμμεριστεί την αδικία που του γίνεται και να αποδεχθεί την αισιοδοξία του πως το δίκαιο και ο προορισμένος θρίαμβός του θα λάμψουν στο μέλλον. Και επενδύει πάνω σε ένα φουκαρά πρώην θύμα του, που τον πείθει ότι είναι μεγάλος ποιητής, αδικημένος, παραγνωρισμένος, προορισμένος για τη θεατρική δόξα. Το ανθρωπάκι εκείνο έχει, κι αυτό, τις ψευδαισθήσεις του- αποτυχημένος πατέρας, ξοφλημένος σύζυγος, χρεοκοπημένος μικροκαταθέτης- εξαιτίας της απάτης του Μπόρκμαν, ζητεί το ζωτικό ψεύδος για να επιβιώσει, μια ένεση ζωής, μια προσεχή ανάσταση εκ νεκρών. Αυτοί οι δύο ρατέδες, οι αποσυνάγωγοι, οι ανέστιοι επιζητούν ο ένας στην ψευδαίσθηση του άλλου τη σωτηρία του.

Οταν σε μια κρίση αμφισβήτησης αποσύρονται τα αμοιβαία εμβόλια ψεύδους, η αποκάλυψη της γύμνιας τους, το χάος κάτω από τα πόδια τους που είναι η πραγματικότητα που έως τώρα απωθούσαν, τους οδηγούν στην απελπισία γιατί η αλήθεια, όταν έρχεται αργά, καίει.

Τις ίδιες ψευδαισθήσεις έχει ο Πέερ Γκυντ που νόμιζε πως θα βρει τον εαυτό του στη φυγή και στην περιπέτεια, ενώ η αλήθεια είναι δίπλα του στο καπνισμένο καλυβάκι της Σόλβεϊγ· τις ίδιες ψευδαισθήσεις έχει η Νόρα πιστεύοντας πως η προστασία από πατέρα και σύζυγο και η κουκλοποίηση είναι ένα δίχτυ ασφαλείας, ενώ ήταν το ζωτικό ψεύδος μιας δειλίας ώσπου να σπάσει το δίχτυ και η ζωή της αλήθειας να αρχίσει από την αρχή· τις ίδιες ψευδαισθήσεις, το ίδιο ζωτικό ψεύδος διακατέχει και την Εντα Γκάμπλερ που αρνείται να προσαρμοστεί στην αδήριτη ανάγκη της κοινωνικής της έκπτωσης και επενδύει στις φαντασιώσεις της, που τρέφουν το ψευδές είδωλο ενός αποτυχημένου που τον έχει αναγάγει σε ποιητικό σύμβολο. Ζωτικό ψεύδος τρέφει τους ήρωες της «Αγριόπαπιας», του «Μικρού Εϋολφ», της «Κυράς της Θάλασσας», του «Ρόσμερσχολμ», του «Αρχιτέκτονα Σόλνες». Η επιρροή του ιψενικού μοτίβου στο ελληνικό θέατρο πολύ νωρίς είχε αποτελέσματα. Και ο Ξενόπουλος και ο Παλαμάς και ο Νιρβάνας στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, πριν ακόμη πεθάνει ο Ιψεν, έγραψαν αντίστοιχα έργα με ζωτικά ψεύδη: «Το μυστικό της κοντέσας Βαλέραινας», «Η Τρισεύγενη», «Ο Αρχιτέκτονας Μάρθας».

Αν κατέφυγα σήμερα σε αυτό το φαντασιακό, τάχα μου ζωτικό ψέμα που τόσο ιδιοφυώς ποικιλότροπα ανέλυσε ο Ιψεν, είναι γιατί σκέφτηκα πόσοι λαοί δεν ζουν αιώνες με ζωτικά ψεύδη. Και ας μην πάμε μακριά. Αυτός ο έρμος τόπος πόσα χρόνια δεν ταλανίστηκε, δεν επένδυσε και δεν πλήρωσε ακριβά το ζωτικό ψεύδος της Μεγάλης Ιδέας του Γένους; Δύο εθνικές ταπεινώσεις, το 1897 και το 1922, χρεώνονται σε αυτό το φαντασιακό ψεύδος του μαρμαρωμένου βασιλιά και των μισοτηγανισμένων ψαριών.

Αφήνω τώρα, προς το παρόν, το ζωτικό ψεύδος στο οποίο πίστεψαν (και στην Ελλάδα εκτελέστηκαν και εξορίστηκαν) εκατομμύρια άνθρωποι, που ονομάστηκε σοσιαλιστικό μέλλον, σοβιετικός πολίτης και προλεταριακή ηθική.

Οπως στα έργα του Ιψεν, η κατάρρευση του ζωτικού ψεύδους αποδεικνύεται θανάσιμη αλήθεια και οι ήρωες ή οι λαοί τσακίζονται πέφτοντας από ψηλά όπως ο Σόλνες, αυτοκτονούν όπως η Εντα, πεθαίνουν στην παγωνιά της ερημιάς τους όπως ο Μπόρκμαν και οι τυχεροί επιστρέφουν στην αγκαλιά της γερασμένης Σόλβεϊγ.

Το ζωτικό ψεύδος είναι το μέγα κλειδί που εφηύρε ο Ιψεν για να ακτινοσκοπήσει την ηθική της αστικής κοινωνικής υποκρισίας

Iψεν: άδειες ζωές και άδειες σχέσεις

Aυτή τη φορά στην πέμπτη του επίσκεψη στο Φεστιβάλ Aθηνών, ο Tόμας Oστερμάγιερ δεν προκάλεσε. H ματιά του στο προτελευταίο έργο του Eρρίκου Iψεν, «Tζον Γαβριήλ Mπόρκμαν», δεν είχε ανατροπές. Δύο λιτά, μινιμαλιστικά σκηνικά, που τόνιζαν περισσότερο την ψυχική γύμνια των βασικών ηρώων της παράστασης: του πρώην τραπεζίτη Tζον Γαβριήλ Mπόρκμαν, της γυναίκας του Γκούνχιλντ και της δίδυμης αδερφής της Eλλα. Στη δεκαετία του ’70 παρέπεμπε η διακόσμηση που υπογράμμιζε έντονα την άδεια ζωή, τις άδειες σχέσεις, τις άδειες ψυχές τριών ανθρώπων που θυσίασαν τα συναισθήματά τους για τον πλούτο και τη δόξα.

O Iψεν έγραψε το έργο το 1896 και κεντρικός του ήρωας είναι ένας αποτυχημένος τραπεζίτης που καταχράστηκε εκατομμύρια, πέρασε κάποια χρόνια στη φυλακή και μετά παρέμεινε έγκλειστος στο δωμάτιό του. Παρότι ήταν ερωτευμένος με την Eλλα, τελικά παντρεύεται τη δίδυμη αδελφή της, την Γκούνχιλντ, για να αξιοποιήσει την περιουσία της. Aλλά η καταστροφή και η προσωπική του συντριβή δεν τον κάνει πιο ταπεινό. H αλαζονεία και η διαρκής επιθυμία του πλούτου και του μεγαλείου τον χαρακτηρίζουν διαρκώς. Aφήνοντας πάντα, και εντελώς, έξω από την οπτική του τους νόμους και τις ανάγκες των ανθρώπων γύρω του.

Eχοντας φέρει τους ήρωες, τα κοστούμια και τα σκηνικά του λίγες δεκαετίες πριν, ο Tόμας Oστερμάγιερ βρίσκει αυτόν τον τρόπο για να δώσει προοπτική και διάρκεια σ’ αυτό που ο Iψεν θέλησε να σχολιάσει. Kαι αυτομάτως κάνει αναγνωρίσιμες, οικείες και κοντινές τις συμπεριφορές των τριών ηρώων, αφού τέτοιοι άνθρωποι, τέτοιες συμπεριφορές και τέτοιες ενέργειες δεν έχουν σταματήσει να υπάρχουν ποτέ. Oύτε τον 19ο, ούτε τον 20ό, ούτε τον 21ο αιώνα.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι θεατές της παράστασης (το περασμένο Σάββατο που βρέθηκε εκεί η «K») γελούσαν με νόημα, όταν έβλεπαν μπροστά τους την αλαζονεία και τον αφόρητο εγωκεντρισμό του Mπόρκμαν. Hταν φανερό ότι αναγνώριζαν σύγχρονες περσόνες που αδιαφόρησαν για τους νόμους και την ηθική και λειτούργησαν προς ίδιον όφελος.

H παράσταση του Oστερμάγιερ τόνιζε, χάρη και στις εξαιρετικές ερμηνείες των σπουδαίων ηθοποιών της Schaubuhne Berlin, τις ψυχολογικές αποχρώσεις των ηρώων, την έκπληξή τους, την ακύρωση των βεβαιοτήτων τους, το σιωπηλό τους πάθος. Kι αυτό ήταν το μεγάλο ατού της παράστασης. Kαι κατάφερε, υπογραμμίζοντας ιδιαίτερα την άρνηση της σωματικής επαφής αυτών των απογυμνωμένων από συναισθήματα ανθρώπων, να δείξει μ’ έναν συγκλονιστικό τρόπο την περιχαράκωση των σημερινών ανθρώπινων σχέσεων, την κατάρρευση των συναισθημάτων, την κυριαρχία του ατομικισμού και την αναγόρευση του υλικού πλούτου σε υπέρτατη αξία.

Hταν μια ανάγνωση ενός κλασικού έργου που το έφερε στις συνθήκες τού σήμερα και κάλεσε τους θεατές να αναλογιστούν διαφορές και ομοιότητες στις συμπεριφορές των ανθρώπων. Tης Oλγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 29/06/2010

Ο Μπόρκμαν αποζημίωσε τους Αθηναίους

  • Σύγχρονη, αυστηρή, λιτή αλλά και πιστή στο κείμενο του Ιψεν, η παράσταση της βερολινέζικης Σαουμπίνε κέρδισε τις εντυπώσεις

Πώς μπορεί ένα κλασικό έργο να ανεβεί με σύγχρονο τρόπο χωρίς να προδίδει το κείμενο και χωρίς να γίνεται βαρετό- και μάλιστα στα γερμανικά; Ο Τόμας Οστερμάιερ τα κατάφερε: με τον «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Ερρίκου Ιψεν που μας παρουσίασε την περασμένη Πέμπτη (συνεχίζεται σήμερα και ολοκληρώνεται αύριο) στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στην Πειραιώς 260. Αν και η φήμη της παράστασης είχε προηγηθεί της έλευσής της, το αποτέλεσμα φάνηκε να ικανοποίησε τους θεατές – ανάμεσά τους πολλοί άνθρωποι του θεάτρου. Τα εισιτήρια είχαν από ημέρες εξαντληθεί, ενώ η αναζήτηση μιας θέσης παρέμεινε ζητούμενο ως την τελευταία στιγμή. Λίγα λεπτά μετά τις εννέα σηκώθηκε η διαφανής αυλαία για να αποκαλυφθεί το σαλόνι των Μπόρκμαν- ένας καναπές, μία πολυθρόνα, ένα τραπέζι, μια λάμπα-, εξαιρετικά λιτό και αυστηρό, υπακούοντας σε γεωμετρικές γραμμές. Στο βάθος γκρίζα κινούμενα σύννεφα έδιναν το στίγμα της παράστασης. Οι δίδυμες αδελφές, ντυμένες με σκούρα χρώματα και με παρόμοιο χτένισμα, η σύζυγος του Τζον Γαβριήλ Γκούντχιλντ (Κάθλεν Γκάουλιτς) και η αδελφή της και ερωμένη του Ελλα- εξαιρετική η ερμηνεία της Κρίστεν Ντένε -, δεν άργησαν να μας βάλουν στο κλίμα. Τα βήματα του κατεστραμμένου οικονομικά Μπόρκμαν άρχισαν να ακούγονται και ο Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ ερμήνευσε με ακρίβεια τον ρόλο του, στερώντας όμως από τον ήρωά του τη μεγαλοσύνη που τον χαρακτηρίζει.

Η περιστρεφόμενη σκηνή εμφάνισε τον Τζον Γαβριήλ στο γραφείο του να συνομιλεί με τον φίλο του. «Είναι ωραίο να σκέφτεσαι ότι κάπου υπάρχει η σωστή γυναίκα» θα πει σε κάποια στιγμή ο ιψενικός ήρωας, ο οποίος πρώτα αγάπησε την Ελλα, μετά την πούλησε για να κερδίσει χρήμα και δόξα, παντρεύτηκε την αδελφή της και τελικά καταστράφηκε και οικονομικά. Με τη διάθεση να ξεφύγει από την κατάρα, την καταστροφή και τη σκιά του πατέρα του, ο καταπιεσμένος γιος επαναστατεί και εγκαταλείπει το οικογενειακό τρίγωνο, παρέα με τη μεγαλύτερη σε ηλικία ερωμένη του και ένα νεαρό κορίτσι. Στο τέλος, όταν τα σύννεφα και οι καπνοί έδωσαν τη θέση τους σε ένα φωςφεγγάρι, όταν ο Μπόρκμαν ένιωσε «σαν να μου τράβηξε ένα χέρι την καρδιά», ο θάνατος έφερε την ακινησία και τη σιωπή…

Η ψηλόλιγνη μορφή του 42χρονου γερμανού σκηνοθέτη, διευθυντή της βερολινέζικης Σαουμπίνε τα τελευταία 13 χρόνια, δύσκολα ξεχώριζε ανάμεσα στο κοινό. Με το σκουφάκι του και το ιδιαίτερο στυλ του, ο Οστερμάιερ δεν υποκλίθηκε μαζί με τον θίασο. Θερμό αλλά βιαστικό το χειροκρότημα, γιατί η βροχή που έπεφτε το βράδυ της περασμένης Πέμπτης έντονα και ακατάπαυστα για περισσότερο από μία ώρα ακουγόταν τόσο δυνατά (ορισμένες στιγμές υπερκάλυπτε τις φωνές των ηθοποιών- κι ας χρησιμοποιούσαν μικρόφωνα) που είχε προκαλέσει αγωνία για την αποχώρηση. Κι όμως ταίριαξε κι αυτή στην παράσταση- σε βαθμό που μερικοί πίστεψαν ότι ήταν σκηνοθετικό εφέ…

Μπόρκμαν, με ανατριχιαστικές συμπτώσεις

Τα σύννεφα βάραιναν την αθηναϊκή ατμόσφαιρα το βράδυ της Πέμπτης, δημιουργώντας μια παράξενη ένταση. Δεν είχαν πέσει οι πρώτες ψιχάλες, όταν ο «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Τόμας Οστερμάγερ και της βερολινέζικης «Σαουμπίνε» έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Αθηνών. Κι ακόμα, κανένας δεν γνώριζε ότι η βραδιά θα εξελισσόταν επεισοδιακά.

Ομως, ο Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ, άνετος και πειστικός ως Μπόρκμαν, αλλά και οι δίδυμες αδελφές, Ελλα-Ανγκελα Βίνκλερ και Γκούνχιλ-Κίρστεν Ντένε, που ερίζουν για εκείνον, από μία στιγμή και μετά, δεν είχαν μόνο να τα βάλουν με τους «δαίμονες» των αναμνήσεων και του βίου τους. Δίνοντας την τελευταία μάχη υπέρ της ελπίδας για το μέλλον που εκπροσωπεί ο μοναχογιός των Μπόρκμαν, Ερχαρτ, οι κορυφαίοι Γερμανοί ηθοποιοί είχαν να δώσουν και μια μάχη ενάντια στον εκκωφαντικό κρότο που προκαλούσε η ασταμάτητη καταρρακτώδης βροχή, η οποία κατέληγε με δύναμη στην τέντα της Πειραιώς 260. Υπήρξαν θεατές που θεώρησαν ότι είναι εφέ του προκλητικού Οστερμάγερ. Αλλοι που φοβούνταν ότι η τέντα θα σχιστεί από το βάρος του νερού, διακόπτοντας την παράσταση. Κι άλλοι που απέδιδαν τη βροχή σε έναν μεταφυσικό «διάλογο»: η ένταση της οικογένειας Μπόρκμαν έπρεπε κάπως να εκτονωθεί…

Οι φωνές των ηθοποιών παράβγαιναν πάντως με τον θόρυβο του νερού, όταν άρχισαν να γίνονται αισθητές οι πρώτες λήψεις sms, που αργότερα θα κατέκλυζαν τα περισσότερα κινητά τηλέφωνα της αίθουσας. Καθηλωμένοι από τις δυνατές ερμηνείες των ηθοποιών, από το μεταφυσικό σκηνικό τοπίο που συνέθεσε με τα απλούστερα υλικά θεάτρου ο, λιγότερο ανατρεπτικός από το σύνηθες, Οστερμάγερ, οι θεατές παρακολούθησαν το οικογενειακό «ξέσκισμα», εντός ενός ιψενικού πλαισίου που παραξόδως «συνομιλεί» με τη σημερινή ελληνική συγκυρία. Ο Μπόρκμαν, ένας τραπεζίτης, που «ήθελε να κυκλοφορεί με λιμουζίνα σαν πρωθυπουργός» και «ξόδευε χρήματα που δεν είχε», μαζί με τη διαπίστωση «τέρμα τα μεγαλεία», έκαναν την παράσταση να ηχεί μελαγχολικά επίκαιρη. Βγαίνοντας, μετά το παρατεταμένο χειροκρότημα και μερικά «μπράβο», στο βρεγμένο πια προαύλιο της Πειραιώς 260, όλοι κοιτάξαμε τα κινητά μας: «Βόμβα εξερράγη στου Χρυσοχοΐδη. Ενας νεκρός». Κι ανατριχιάσαμε… ΙΩΑΝΝΑ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ, Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 28 Ιουνίου 2010

Ο Μπόρκμαν αποζημίωσε τους Αθηναίους

  • Σύγχρονη, αυστηρή, λιτή αλλά και πιστή στο κείμενο του Ιψεν, η παράσταση της βερολινέζικης Σαουμπίνε κέρδισε τις εντυπώσεις

Πώς μπορεί ένα κλασικό έργο να ανεβεί με σύγχρονο τρόπο χωρίς να προδίδει το κείμενο και χωρίς να γίνεται βαρετό- και μάλιστα στα γερμανικά; Ο Τόμας Οστερμάιερ τα κατάφερε: με τον «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Ερρίκου Ιψεν που μας παρουσίασε την περασμένη Πέμπτη (συνεχίζεται σήμερα και ολοκληρώνεται αύριο) στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στην Πειραιώς 260. Αν και η φήμη της παράστασης είχε προηγηθεί της έλευσής της, το αποτέλεσμα φάνηκε να ικανοποίησε τους θεατές – ανάμεσά τους πολλοί άνθρωποι του θεάτρου. Τα εισιτήρια είχαν από ημέρες εξαντληθεί, ενώ η αναζήτηση μιας θέσης παρέμεινε ζητούμενο ως την τελευταία στιγμή. Λίγα λεπτά μετά τις εννέα σηκώθηκε η διαφανής αυλαία για να αποκαλυφθεί το σαλόνι των Μπόρκμαν- ένας καναπές, μία πολυθρόνα, ένα τραπέζι, μια λάμπα-, εξαιρετικά λιτό και αυστηρό, υπακούοντας σε γεωμετρικές γραμμές. Στο βάθος γκρίζα κινούμενα σύννεφα έδιναν το στίγμα της παράστασης. Οι δίδυμες αδελφές, ντυμένες με σκούρα χρώματα και με παρόμοιο χτένισμα, η σύζυγος του Τζον Γαβριήλ Γκούντχιλντ ( Κάθλεν Γκάουλιτς ) και η αδελφή της και ερωμένη του Ελλα- εξαιρετική η ερμηνεία της Κρίστεν Ντένε -, δεν άργησαν να μας βάλουν στο κλίμα. Τα βήματα του κατεστραμμένου οικονομικά Μπόρκμαν άρχισαν να ακούγονται και ο Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ ερμήνευσε με ακρίβεια τον ρόλο του, στερώντας όμως από τον ήρωά του τη μεγαλοσύνη που τον χαρακτηρίζει.

Η περιστρεφόμενη σκηνή εμφάνισε τον Τζον Γαβριήλ στο γραφείο του να συνομιλεί με τον φίλο του. «Είναι ωραίο να σκέφτεσαι ότι κάπου υπάρχει η σωστή γυναίκα» θα πει σε κάποια στιγμή ο ιψενικός ήρωας, ο οποίος πρώτα αγάπησε την Ελλα, μετά την πούλησε για να κερδίσει χρήμα και δόξα, παντρεύτηκε την αδελφή της και τελικά καταστράφηκε και οικονομικά. Με τη διάθεση να ξεφύγει από την κατάρα, την καταστροφή και τη σκιά του πατέρα του, ο καταπιεσμένος γιος επαναστατεί και εγκαταλείπει το οικογενειακό τρίγωνο, παρέα με τη μεγαλύτερη σε ηλικία ερωμένη του και ένα νεαρό κορίτσι. Στο τέλος, όταν τα σύννεφα και οι καπνοί έδωσαν τη θέση τους σε ένα φωςφεγγάρι, όταν ο Μπόρκμαν ένιωσε «σαν να μου τράβηξε ένα χέρι την καρδιά», ο θάνατος έφερε την ακινησία και τη σιωπή…

Η ψηλόλιγνη μορφή του 42χρονου γερμανού σκηνοθέτη, διευθυντή της βερολινέζικης Σαουμπίνε τα τελευταία 13 χρόνια, δύσκολα ξεχώριζε ανάμεσα στο κοινό. Με το σκουφάκι του και το ιδιαίτερο στυλ του, ο Οστερμάιερ δεν υποκλίθηκε μαζί με τον θίασο. Θερμό αλλά βιαστικό το χειροκρότημα, γιατί η βροχή που έπεφτε το βράδυ της περασμένης Πέμπτης έντονα και ακατάπαυστα για περισσότερο από μία ώρα ακουγόταν τόσο δυνατά (ορισμένες στιγμές υπερκάλυπτε τις φωνές των ηθοποιών- κι ας χρησιμοποιούσαν μικρόφωνα) που είχε προκαλέσει αγωνία για την αποχώρηση. Κι όμως ταίριαξε κι αυτή στην παράσταση- σε βαθμό που μερικοί πίστεψαν ότι ήταν σκηνοθετικό εφέ…

Ενας τραπεζίτης σωριάζεται στη γη

  • Της ΙΩΑΝΝΑΣ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ, Ελευθεροτυπία, Πέμπτη 24 Ιουνίου 2010
  • «Δείτε τον «Μπόρκμαν» μου τον Ιούνιο στην «Πειραιώς 260». Ενας τραπεζίτης χρεοκοπεί και μπαίνει φυλακή. Δεν πιστεύει ότι είναι εγκληματίας. Οταν ο αληθινός έρωτάς του επιστρέφει, τον κατηγορεί ότι την κατέστρεψε, θυσιάζοντας την αγάπη της για το χρήμα. Ανεβάσαμε το έργο του Ιψεν προτού ξεσπάσει η οικονομική κρίση. Στη «Σάουμπινε» όμως, εδώ και 10 χρόνια συζητάμε για την παγκόσμια κατάσταση».

Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ, Ανγκελα Βίνγκλερ και Κίρστεν Ντένε στον  απόκοσμο, αν και ρεαλιστικά σκληρό, «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» του  Οστερμάγερ

Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ, Ανγκελα Βίνγκλερ και Κίρστεν Ντένε στον απόκοσμο, αν και ρεαλιστικά σκληρό, «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Οστερμάγερ

Το «τρομερό παιδί» του γερμανικού θεάτρου και της «Σάουμπινε», ο Τόμας Οστερμάγερ, τέλη Απριλίου, όταν είχε ταξιδέψει ώς την Επίδαυρο προετοιμάζοντας τον «Οθέλλο» του, (6, 7 Αυγούστου), μας είχε μιλήσει για την «προφητική» παράσταση του «Μπόρκμαν». Μια δουλειά που, με Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν τον κορυφαίο εν ζωή Γερμανό ηθοποιό Γιόζεφ Μπίρμπιχλερ, παίζεται συνεχώς εδώ και δύο χρόνια σε όλο τον κόσμο με τεράστια απήχηση. Απόψε ανεβαίνει στην Πειραιώς 260 (χώρος Η).

Αναμφίβολα είναι ένα από τα «γεγονότα» του Φεστιβάλ Αθηνών. Εξ ου, τα εισιτήρια και για τις τέσσερις βραδιές είναι από καιρό εξαντλημένα.

«Ο Ιψεν θα ήταν ενθουσιασμένος!» έγραψε ο διεθνής Τύπος για τη βερολινέζικη παράσταση, διαχρονική σκηνική προσωπογραφία του τραπεζίτη Μπόρκμαν. Πάσχοντα ήρωα, που καταχράστηκε εκατομμύρια, φυλακίστηκε για 8 χρόνια κι όταν επέστρεψε σπίτι του αποφάσισε να ζήσει περιορισμένος στον πρώτο του όροφο μέχρι να έρθει το τέλος του. Δεν τον βαραίνουν μόνο υλικές αμαρτίες, αλλά και ψυχικές.

Παρ’ ότι ερωτευμένος με την Ελλα [στο ρόλο η Ανγκελα Βίνγκλερ, η περίφημη Καταρίνα Μπλουμ στην κινηματογραφική «Χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ» (1975) των Β. Σλέντορφ και Μαργκαρέτε φον Τρότα] παντρεύεται τη δίδυμη αδερφή της Γκούνχιλ (Κίρστεν Ντένε).

Το έργο του Ιψεν, το οποίο μιλά για τα «απόνερα» μιας τραπεζικής κρίσης που σήμερα θυμίζει στο κοινό οικεία κακά, εκτυλίσσεται τη βραδιά που ο αμετανόητος εξουσιομανής Μπόρκμαν εγκαταλείπει τη σοφίτα του εγκλεισμού του και συναντά την οικογένειά του στο σαλόνι της οικίας τους. Η ανθρωποφαγία που λαμβάνει χώρα έχει «λάφυρο» το γιο των Μπόρκμαν, Ερχαρτ (Σεμπάστιαν Σβαρτζ). Τον διεκδικούν ο Μπόρκμαν, η γυναίκα του αλλά και η αδελφή της.

Ο Οστερμάγερ σε ένα γκρίζο, άχρονο, μίνιμαλ υποβλητικό σκηνικό σύμπαν, ενορχηστρώνει τους «άγριους» διαλόγους ρίχνοντας το κέντρο βάρους της σκηνοθεσίας στις δυνατές ερμηνείες. Μαυροντυμένοι στην άδεια σκηνή -μόνο στο δεξί άκρο βρίσκεται ένα μαύρο σουηδικό σαλόνι-, οι ηθοποιοί παίζουν σαν τα φαντάσματα με τις σκιές τους, που διαγράφονται στο επίσης γκρίζο φόντο. Μοναδικό εφέ, σε μια παράσταση που φλερτάρει με το μεταφυσικό, ο εκτυφλωτικός ήλιος που ξαφνικά ανατέλλει πίσω από τα σώματα. Αραγε την επαύριο να υπάρχει ελπίδα σ’ αυτό το γεμάτο αποκαΐδια σύμπαν;

Ο Οστερμάγερ δεν ανέθεσε τυχαία στον γνωστό και στην Ελλάδα δραματουργό («Ασχημος», «Eldorando», «Φωτιά στο Πρόσωπο») Μάριους φον Μάγενμπουργκ τη νέα μετάφραση αλλά και δραματουργία τού «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν». «Ο διψασμένος για εξουσία και γοητευμένος από τη δύναμη του χρήματος ήρωας, θεωρεί το ατομικό όφελος δευτερεύουσας σημασίας και σκέφτεται πιο μεγαλόπνοα, με το βλέμμα στραμμένο στην πρόοδο ολόκληρης της ανθρωπότητας· δεν διστάζει να πατήσει επί πτωμάτων αν χρειαστεί. Και να θυσιάσει ακόμα και τον έρωτά του» τονίζει ο Μάγενμπουργκ. «Ο Ιψεν όμως δεν περιγράφει μόνο την άνοδο και την πτώση ενός άνδρα που εμφανίστηκε σαν κομήτης, αλλά και τον κρατήρα που αφήνει πίσω του ο κομήτης όταν πέσει στη Γη: καμένες ζωές, κατεστραμμένους ανθρώπους – αλλά και μια ύστατη ελπίδα: ότι η επόμενη γενιά θα τα κάνει όλα σωστά».

* Η παράσταση επαναλαμβάνεται την Παρασκευή και το Σαββατοκύριακο. *

Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν

γνώμη

Αντώνης Καρακούσης | Το Βήμα, Τετάρτη 28 Ιανουαρίου 2009

Το 1896 ο νορβηγός θεατρικός συγγραφέας Ερρίκος Ιψεν, επηρεασμένος από τις μεγάλες αμφισβητήσεις του ανερχόμενου τότε καπιταλισμού και της πρώτης παγκοσμιοποίησης, επινόησε τον Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν και έγραψε το συνώνυμο έργο.

Ο ιψενικός ήρωας είναι τραπεζίτης του καιρού του με φιλόδοξα επιχειρηματικά σχέδια και όραμα κατακτητικό. Αυτοδημιούργητος, γιος μεταλλωρύχου, θέλει πάση θυσία να κερδίσει, να διακριθεί, να ξεχωρίσει, να ανέβει ψηλά,να υπερβεί τα σύνορα της χώρας του, να βρεθεί στο κέντρο του κόσμου. Διακατέχεται από το πάθος της επιτυχίας,στηρίζεται στην εξυπνάδα, στις γνώσεις του και διακρίνεται για τον ιδεαλισμό του.

Απόλυτα αλαζονικός, περιφρονητικός προς τους κοινούς θνητούς, παθιασμένος με τον πλούτο και ειδικώς με τα πολύτιμα μέταλλα, νιώθει ότι του αξίζει να ξεχωρίσει από το πλήθος των μετρίων που τον περιτριγυρίζουν, να κερδίσει την αναγνώριση, τη δόξα και τη φήμη που του πρέπει.

Στον δρόμο προς την επιτυχία, τη διάκριση και τον πλουτισμό δεν λογοδοτεί σε κανέναν, δεν σέβεται τους καταθέτες που του εμπιστεύθηκαν τα λεφτά τους, δεν τηρεί τους κανόνες, παρακάμπτει τους νόμους, προδίδει τους φίλους του, θυσιάζει τους γύρω του, αρνείται στο τέλος τον ίδιο του τον εαυτό. Ο ρίζεται από το πάθος του για τα άψυχα πολύτιμα μέταλλα, μόνο αυτά αναγνωρίζει και έτσι κατακυριεύεται από την απληστία, την υπεροψία και την πεποίθηση ότι μόνο αυτός γνωρίζει, ενώ οι άλλοι- μικροί και μέτριοι όπως είναι- δεν τον καταλαβαίνουν, δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν το μεγαλείο του σκοπού, το μέγεθος του σωτηριολογικού οράματος που τον καθοδηγεί.

Κάπως έτσι όμως απομονώνεται, παρανομεί και φυλακίζεται. Αλλά ακόμη και στην πτώση του επιμένει. Εξερχόμενος της φυλακής επανέρχεται δριμύτερος, στον στόχο, στο κατακτητικό όραμά του. Θέλει να πάρει τη ρεβάνς. Η έπαρσή του πολλαπλασιάζεται, τον οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερη πλάνη, σε σημείο ώστε αυτός ο τόσο έξυπνος και μοναδικός να μην μπορεί να αξιολογήσει την πραγματικότητα που ζει. Ο Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν έχει σπείρει γύρω του την καταστροφή και παραμένει άφρων και προπάντων αμετανόητος.

Ο Ιψεν επινόησε τον Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν πριν από 113 χρόνια, αλλά το πρόσωπο, ο χαρακτήρας ζει και ξαναζεί, καθώς το κλασικό είναι διαχρονικό και η παρούσα διεθνής πιστωτική κρίση αποκάλυψε παντού στον κόσμο άπειρα πιστά αντίγραφα.

Και επειδή πολλοί είναι οι δύσπιστοι στην εποχή μας, η συνώνυμη παράσταση παίζεται από πέρσι στο θέατρο Αλμα με πρωταγωνιστές τους Μιχαλακόπουλο, Μοσχίδη και την Κατερίνα Μαραγκού.