Category Archives: Σηφάκης Γρηγόρης Μ.

Αρχαίο θέατρο, νέες ερμηνευτικές προοπτικές

  • Ενας επιβλητικός και άψογος εκτυπωτικά τόμος με σπουδαία μελετήματα προς τιμήν του καθηγητή Γρηγόρη Μ. Σηφάκη

  • Του Τασου Nικολαϊδη*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tρίτη, 4 Mαϊου 2010

ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ. Τον περασμένο μήνα κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2010, σσ. XXIV + 700) ένας επιβλητικός και άψογος εκτυπωτικά τόμος με σπουδαία μελετήματα για το αρχαίο θέατρο, και με επιμελητή έκδοσης τον Σταύρο Τσιτσιρίδη, Αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών.

Ο Σηφάκης, ομότιμος πλέον καθηγητής των Πανεπιστημίων Θεσσαλονίκης και Νέας Υόρκης, αλλά και επίτιμος διδάκτωρ τριών ακόμη πανεπιστημίων (Πατρών, Κύπρου, Κρήτης), είναι ευφήμως γνωστός για τις πρωτοποριακές μελέτες του στο αρχαίο δράμα, και ιδιαίτερα σε σχέση με την ιστορία και αρχαιολογία του αρχαίου θεάτρου. Τα βιβλία του για το ελληνιστικό δράμα, αφενός, και την παράβαση και τους ζωόμορφους χορούς της αττικής κωμωδίας, αφετέρου, γραμμένα στα αγγλικά πριν από 40 χρόνια, είναι από τότε εγκατεστημένα στις διεθνείς βιβλιογραφίες και εξακολουθούν να αποτελούν ακόμη και σήμερα πεδία αναφοράς για τους μελετητές της αρχαίας δραματικής ποίησης. Το τελευταίο του βιβλίο, Aristotle on the Function of Tragic Poetry (ΠΕΚ, Ηράκλειο 2001), στο οποίο πραγματεύεται την Ποιητική του Αριστοτέλη, είναι επίσης ρηξικέλευθο διότι, μεταξύ άλλων, προτείνει μια νέα ερμηνεία της πολυσυζητημένης τραγικής κάθαρσης, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύει τη λειτουργία και σημασία της μουσικής στην αρχαία τραγωδία.

Αλλά ο Σηφάκης, εκτός των βιβλίων και της πληθώρας άρθρων του για το αρχαίο θέατρο, έχει ασχοληθεί ερευνητικά και με σημαντικές πτυχές του νεοελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Ενδεικτικά, υπενθυμίζω εδώ το πρωτότυπο πόνημα «Η παραδοσιακή δραματουργία του Καραγκιόζη» και το βιβλίο του «Για μια ποιητική του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού» (βλ. «Καθημερινή» 3/1/1990).

Ωστόσο, για λόγους θεματικής ομοιογένειας, τα μελετήματα που συγκροτούν τον παρόντα τόμο αναφέρονται μόνο στο αρχαίο θέατρο, προσφέροντας εν τούτοις ένα ευρύ φάσμα φιλολογικών, θεατρολογικών και αρχαιολογικών προσεγγίσεων.

33 εργασίες

Στο περιορισμένο πλαίσιο μιας βιβλιοπαρουσίασης είναι αδύνατον βέβαια να αναφερθεί κανείς χωριστά σε όλα τα μελετήματα του τόμου. Μοναδικός, επομένως, σκοπός των επιλεκτικών κατ’ ανάγκην αναφορών που ακολουθούν είναι να παράσχουν απλώς μια πιο συγκεκριμένη και αντιπροσωπευτική πληροφόρηση για το περιεχόμενό του.

Τα συλλεγέντα μελετήματα (17 στα ελληνικά, 15 στα αγγλικά και ένα στα γερμανικά) κατατάσσονται σε έξι ενότητες. Η πρώτη αφορά την τραγωδία, η δεύτερη στην κωμωδία, ενώ στην τρίτη εκπροσωπείται, με ένα αλλά εξαιρετικό μελέτημα της Edith Hall, ο μίμος, το λαϊκό θέατρο κατά την εποχή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Τα μελετήματα της τέταρτης ενότητας αναφέρονται στην ιστορία του θεάτρου και την Ποιητική του Αριστοτέλη (εμβριθείς οι συμβολές των Κονομή, Λυπουρλή και Marincola), της πέμπτης πραγματεύονται ζητήματα σχετικά με την αρχαιολογία του θεάτρου (η Larissa Bonfante μελετά τις τύχες του Ευριπίδη στην Ετρουρία, ο Τιβέριος επανερμηνεύει την απεικόνιση ενός γνωστού κρατήρα, η Πινγιάτογλου συζητεί το αδημοσίευτο άγαλμα ενός Παπποσιληνού με τραγικό προσωπείο, και ο Χανιώτης επανεξετάζει την αινιγματική επιγραφή ενός δακτυλιολίθου από την Αίγυπτο), και αυτά της έκτης συζητούν συγκεκριμένες επιβιώσεις του αρχαίου θεάτρου σε μεταγενέστερες εποχές (Κυριακίδης: το επεισόδιο του Κάδμου στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, Πλαστήρα: δύο αινιγματικά επιγράμματα του Διοσκουρίδη, Χατζηπανταζής: η αρχαία τραγωδία ως πρότυπο νεοελληνικών δραματικών συνθέσεων. – Βλ. επίσης τις λίαν ενδιαφέρουσες συμβολές των Περάκη-Κυριακίδου, Martin Kreeb και Χατζηνικολάου).

Τραγωδία – κωμωδία

Για ευνόητους λόγους άφησα για το τέλος τα μελετήματα των ενοτήτων που αφορούν την τραγωδία και την κωμωδία. Τα δύο πρώτα άρθρα αναφέρονται στον Αισχύλο, ο Χουρμουζιάδης συνδέει τη χρήση των αναπαίστων με τα σκηνικά δρώμενα σε αυτόν τον ποιητή, ενώ ο Τσαντσάνογλου, επανεξετάζει τον μεγάλο θρήνο στους Επτά επί Θήβας και διερευνά τον ρόλο που ενδεχομένως έπαιζε σε αυτόν ο Τελέστης, ο διάσημος χορευτής και ορχηστοδιδάσκαλος του Αισχύλου. Ακολουθούν δύο αξιοπρόσεκτα άρθρα σχετικά με το θέατρο του Σοφοκλή (Eric Handley και Μάντζιου), ενώ τα υπόλοιπα αναφέρονται σχεδόν αποκλειστικά στον Ευριπίδη. Ο Ιακώβ, προκειμένου να προσδιοριστεί το ενοποιητικό νήμα που διατρέχει το έργο του Ευριπίδη, εισηγείται μια δραματική γραμματική, που θα βασίζεται σε ορισμένα μοτίβα, ξεκινώντας από τις Βάκχες. Η Συνοδινού συζητεί τα αίτια του Τρωικού Πολέμου στις Τρωάδες και ο Στεφανόπουλος πραγματεύεται ζητήματα κριτικής του κειμένου σε τρεις πρόσφατες εκδόσεις των αποσπασμάτων της Δανάης και του Δίκτυ. Εδώ συνεισφέρουν επίσης με εξαιρετικά άρθρα οι Λιαπής, Diskin Clay, Χριστόπουλος, Χρηστίδης, και Πασχάλης.

Ο Αριστοφάνης κυριαρχεί

Στην ενότητα για την κωμωδία κυριαρχεί ο Αριστοφάνης. Η Καβουλάκη επαναξιολογεί τη σημασία και λειτουργία της σκηνής με τη γιορτή των κατ’ αγρούς Διονυσίων στους Αχαρνής, ο Κωνσταντάκος συζητεί τα παιχνίδια γρίφων στον ποιητικό αγώνα των Βατράχων, ενώ ο Τσιτσιρίδης διερευνά τις τεχνικές της αριστοφανικής παρωδίας. Τέλος, ο προσφάτως εκλιπών, αθόρυβος αλλά εξαίρετος ερευνητής, Χρ. Θεοδωρίδης καταθέτει τη φιλολογική σοφία του σε λίγες καίριες παρατηρήσεις επί πέντε κωμικών αποσπασμάτων. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτες και οι συμβολές των Avi Sharon, Ole Thomsen και Τσακμάκη.

Συμπερασματικά, τα μελετήματα του χαριστήριου τούτου τόμου -ενός ακόμη λαμπρού εκδοτικού επιτεύγματος των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης- και νέα γνώση προσφέρουν, και καινούργιες ερμηνευτικές προοπτικές ανοίγουν, και στη βαθύτερη κατανόηση της δραματικής ποίησης και της λειτουργίας του αρχαίου θεάτρου συμβάλλουν. Στο γεγονός αυτό ίσως έγκειται και η μεγαλύτερη τιμή για τον Γρηγόρη Σηφάκη, έναν σπουδαίο και διεθνώς καταξιωμένο μελετητή του αρχαίου ελληνικού θεάτρου.

*Ο Τάσος Νικολαΐδης είναι καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.