Category Archives: Σαμαρά Ζωή

Εκπαιδεύοντας το συγγραφέα που (ίσως) έχουμε μέσα μας


  • Της Σοφίας Φελοπούλου
  • Ζωή Σαμαρά: Το βλέμμα του συγγραφέα. Πώς να γράφεις (ή πώς να μη γράφεις) θεατρικά έργα. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2009, σελ. 128
  • Η ΑΥΓΗ: 25/09/2009

Είναι κοινός τόπος πως το θέατρο, και πιο συγκεκριμένα η παράσταση, αποτελούν πλέον αντικείμενο μελέτης και διδασκαλίας: από τη συγγραφή του έργου, το χώρο που θα φιλοξενήσει το δρώμενο, μέχρι τη σκηνική υλοποίηση και διαφήμιση. Το ότι και ο θεατής όμως εκπαιδεύεται δεν θεωρείται και τόσο αυτονόητο. Ήδη από τη δεκαετία του ’70, η Anne Ubersfeld γράφει, όχι αποκλειστικά για τους ανθρώπους του θεάτρου αλλά για όσους αγαπούν το θέατρο, πώς να διαβάζουν το κείμενο και την παράστασή του, καταλήγοντας αργότερα στην… ίδρυση (μεταφορικά βέβαια) της Σχολής του θεατή, σύμφωνα με τον τίτλο του βιβλίου της.

Διαφέρει όμως πολύ η «εκπαίδευση» του θεατή από αυτήν του θεατρικού συγγραφέα; Για την ομότιμη καθηγήτρια Ζωή Σαμαρά, φιλόσοφο, θεωρητικό της λογοτεχνίας και του θεάτρου, ποιήτρια και θεατρική μεταφράστρια, όχι. Αυτό εκ πρώτης όψεως φαίνεται από τον τίτλο του τελευταίου της βιβλίου Το βλέμμα του συγγραφέα. Πώς να γράφεις (ή πώς να μη γράφεις) θεατρικά έργα, όπου αποδίδει στο συγγραφέα το βλέμμα, που δικαιωματικά ανήκει στο θεατή.

Για τη Σαμαρά, η μητρική γλώσσα του συγγραφέα πρέπει να είναι το θέατρο, πρέπει δηλαδή να γνωρίζει καλά τη γλώσσα του θεάτρου, διευκρινίζοντας πως «όσο περισσότερα θεατρικά έργα διαβάζουμε ή βλέπουμε στη σκηνή, τόσο μεγαλύτερη οικειότητα αποκτούμε -αποκτά το ασυνείδητό μας- με τις δομές και την τεχνική του δράματος» (15), γιατί ο συγγραφέας, σύμφωνα πάντα με την ίδια, πρώτα γίνεται αναγνώστης, θεατής (ή και ακροατής, θα πρόσθετα εγώ).

Η αλληλεπίδραση της μιας ιδιότητας στην άλλη και στο πώς όλοι οι συντελεστές στο θέατρο -από το συγγραφέα μέχρι το θεατή- είναι δημιουργικοί, θα φανεί εύγλωττα στην πολύ πρωτότυπη ερμηνεία της του άρθρου του Roland Barthes για το θάνατο του συγγραφέα. Θεωρεί πως ο Γάλλος κριτικός παίζει με ευφυή τρόπο με τις δύο λέξεις που χρησιμοποιεί η γαλλική γλώσσα για το συγγραφέα: auteur από το λατινικό auctor > auctoritas, που έχει σχέση με την εξουσία και ecrivain από το scribο, γράφω.

Νεκρός, κατά Σαμαρά, είναι λοιπόν ο συγγραφέας-εξουσία, οπότε, κατά τη γνώμη της, επιβάλλεται η γραφή και ο αναγνώστης μπορεί και αυτός να γίνει γραφέας, «να ξαναγράψει το έργο με νέα ανάγνωση και νέα γραφή» (22). Άρα, συγγραφέας είναι αυτός που συν-γράφει, «που συμμετέχει στη διαδικασία της μίμησης» (21). Και στο σημείο αυτό διαπιστώνουμε πως το θέατρο, σε όλα τα στάδια υλοποίησής του, είναι ομαδική και διαδραστική δουλειά και κάλλιστα, νομίζω, θα μπορούσαμε να συνδέσουμε ή να επεκτείνουμε αυτή τη θεωρία γραφής και ανάγνωσης με το θέαμα και το θεατή.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο εν-γράφει τη θεωρία, φιλτράροντάς την μέσα από μεγάλα έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου. Μιλά για τις ειδολογικές διαφοροποιήσεις και την εξέλιξή τους, αναφέρεται στους ειδικούς της δημιουργικής γραφής, ενώ απενοχοποιεί τη μίμηση, επειδή μπορεί να οδηγήσει στην πρωτοτυπία: διαβάζουμε και μιμούμαστε τους μεγάλους συγγραφείς για να βρούμε το δικό μας τρόπο γραφής και τη δική μας φωνή. Εξάλλου, μας υπενθυμίζει πως τα μεγάλα έργα είναι γεμάτα «κενά» που επιτρέπουν στο νέο συγγραφέα ή σκηνοθέτη να τα «ξαναγράψει» (69).

Με αφορμή αυτήν την παρατήρηση, θα ξεκινήσει ένα συναρπαστικό «παιχνίδι» μετα-γραφής, συν-γραφής και εν-γραφής που θα αποτελέσει το δεύτερο μέρος του βιβλίου, προσκαλώντας ταυτόχρονα τον αναγνώστη να κάνει το ίδιο. Έτσι δικαιολογείται και ο μικρός όγκος του, γιατί αφήνει χώρο στον αναγνώστη να συν-γράψει το βιβλίο με τα δικά του παραδείγματα. Στόχος της, ο μαθητής να «συμπληρώσει» το έργο της ώστε να το κάνει δικό του. Η γραφή, όπως και το θέατρο, είναι παιχνίδι, αλλά όχι μοναχικό.

Στην αρχή του δεύτερου μέρους, Ο μισάνθρωπος και Ο Ταρτούφος προσφέρονται για μεταθεατρική γραφή. Οι προτάσεις της συγγραφέως είναι διπλά μεταθεατρικές, επειδή όχι μόνο προεκτείνουν τα έργα του Μολιέρου και ο Γάλλος δραματουργός γίνεται αφορμή για νέο έργο αλλά κυρίως γιατί σε αυτό κυριαρχεί περίτεχνα η διακειμενικότητα, με εμπνεύσεις από άλλες τέχνες, άλλες εποχές, άλλα είδη.

Στο δεύτερο κομμάτι του δεύτερου μέρους η Ζωή Σαμαρά γίνεται θεατρική συγγραφέας, γράφει με αφορμή το Παιχνίδι του έρωτα και της τύχης του Μαριβό ένα νέο έργο, το οποίο εντάσσει στο πλαίσιο μιας πρόβας, κάτω από το βλέμμα του Μολιέρου και του Μαριβό, και το οποίο είναι γραμμένο για να ξαναγραφεί από το σκηνοθέτη… Στο τρίτο κομμάτι, το έργο που μας προτείνει εν-γράφεται σε επίκαιρους προβληματισμούς. Το βλέμμα του συγγραφέα είναι το βλέμμα αυτού που γνωρίζει το θέατρο και μπορεί να χρησιμοποιήσει την ιστορία και τη θεωρία του για να εν-γράψει τη δική του δημιουργικότητα.

* Η Σοφία Φελοπούλου είναι λέκτορας του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

<!–

Εκπαιδεύοντας το συγγραφέα που (ίσως) έχουμε μέσα μας

–>

Advertisements

Περί της γραφής θεατρικών έργων

  • Της Μαρίας Λαμπαδαρίδου – Πόθου, Η Καθημερινή, 26/5/2009
  • Ζωή Σαμαρά: «Το βλέμμα του συγγραφέα – Πώς να γράφεις (ή πώς να μη γράφεις) θεατρικά έργα». Εκδόσεις University Studio Press, 2009, Θεσσαλονίκη.

  • ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΙΑ. Από τις εκδόσεις University Studio Press της Θεσσαλονίκης κυκλοφόρησε το βιβλίο «Το βλέμμα του συγγραφέα – Πώς να γράφεις (ή πώς να μη γράφεις) θεατρικά έργα» της καθηγήτριας θεωρίας της λογοτεχνίας και του θεάτρου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Ζωής Σαμαρά. Πρόκειται για ένα άκρως ενδιαφέρον βιβλίο, κομψό και εύχρηστο, ένα εμπνευσμένο κείμενο που μαρτυρεί την ώριμη ώρα της συγγραφέως αλλά και τη μεγάλη παιδεία της, τη σοφία που απεκόμισε στο μάκρος της διαδρομής της. Είναι τόσο ποιητικό και διορατικό, τόσο λυρικό και συνάμα ανατρεπτικό, που, καθώς το διάβαζα, μου θύμισε το αριστούργημα του Ρίλκε «Γράμμα σ’ έναν άγνωστο ποιητή». Μ’ έναν παρόμοιο λόγο γεμάτο σοφία και γνώση η Ζωή Σαμαρά καθοδηγεί τον νέο να μυηθεί στα μυστικά της θεατρικής τέχνης, να γνωρίσει την ομορφιά του θεατρικού λόγου, να την αποδομήσει, να βρει τα επιμέρους «υλικά» που συνθέτουν ένα θεατρικό έργο, για να μπορέσει να αναμετρηθεί μαζί τους και να δει καθαρά το ταλέντο του ή τις ικανότητές του. Διευκρινίζει ότι ο δραματουργός είναι περισσότερο τεχνίτης παρά λογοτέχνης και ότι «η συγγραφή δεν διδάσκεται». Η ίδια σημειώνει: «Το βιβλίο αυτό γράφεται με αφορμή το μεταπτυχιακό μάθημά μου “Θεατρική γραφή: θεωρία και πράξη”, το οποίο δεν είναι κατ’ ουδένα τρόπο οδηγός για τη συγγραφή θεατρικού έργου, αλλά σε πρώτο στάδιο προβληματισμός πάνω στη γραφή γενικά, πάνω στη γραφή ενός κλασικού θεατρικού έργου στη συνέχεια, και τέλος, σαν φυσικό επακόλουθο, άσκηση για γραφή». Και συνεχίζει: «Οι φοιτητές μαθαίνουν τους κανόνες για να ξέρουν τι ακριβώς θα μπορούν να υπονομεύσουν».
  • Η Σαμαρά είναι γνωστή τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό από τις σημαντικές μελέτες της σχετικά με τη θεωρία του θεάτρου και της λογοτεχνίας. Παράλληλα όμως είναι και μια καταξιωμένη δοκιμιογράφος και ποιήτρια.
  • Στο παρόν βιβλίο, με τη βαθιά γνώση της θεατρικής παιδείας που τη διακρίνει, αποβλέπει περισσότερο στην ανατροπή της ιδέας να γίνει κανείς θεατρικός συγγραφέας και όχι στην εύκολη αποδοχή. Με μια διαλεκτική επιχειρημάτων που ξεκινούν από την αρχαία τραγωδία, περνούν από το κλασικό θέατρο, από τον Μπέκετ μετά, τον Πίντερ, τον Ιονέσκο, τον Πιραντέλο, τον Μπρεχτ, τον Ανούιγ, τον Μίλερ, τον Ζενέ, τον Ιψεν, τον Καζαντζάκη, τον Καμπανέλη, και άπειρους άλλους, και με παράλληλη σταχυολόγηση των απόψεων μεγάλων θεατρολόγων και θεατρικών συγγραφέων, δημιουργεί επαγωγικά μια απαστράπτουσα όσο και ελκυστική δυνατότητα συγγραφής θεατρικού έργου, για να την αμφισβητήσει ευθύς μετά, να τη θέσει έναντι της ύπαρξης ενός προσωπικού ταλέντου και μιας άκρως προσωπικής ποιητικής θεατρικότητας, μόνης ικανής να γεννήσει τον θεατρικό λόγο.
  • Παρ’ όλα αυτά, το ποιητικό αλλά και γνωστικό όφελος, που αποκομίζει κανείς από το μικρό αυτό σε όγκο βιβλίο, είναι τεράστιο. Και για κείνον που θα διαπιστώσει ότι έχει ταλέντο και μπορεί να καταδυθεί στη μαγεία της θεατρικής γραφής, αλλά και για κείνον που μπορεί να διαπιστώσει ότι δεν έχει ταλέντο θεατρικού συγγραφέα, έχει όμως κατακτήσει, διαβάζοντάς το, τη μαγεία της θεατρικότητας που περιρρέει την καθημερινή μας ζωή – όσο αρνητικά και αν είναι τα επιμέρους «στοιχεία» που την απαρτίζουν.
  • «Γράφω θεατρικό έργο με ζωντανούς χαρακτήρες, σημαίνει: επιτρέπω στα πρόσωπα να με ψυχαναλύουν εκείνα, να με βλέπουν εκείνα, να με αναγνωρίζουν εκείνα. Είμαι θεατρικός συγγραφέας γιατί τα πρόσωπα μου επιτρέπουν να κινούμαι πάνω στη σκηνή της δικής τους φαντασίας», γράφει η Ζωή Σαμαρά.