Category Archives: ΘΕΑΤΡΟ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ

Το εύρημα «θέατρο εν θεάτρω» πρωταγωνιστεί φέτος στην ελληνική σκηνή

  • Το θέατρο αποκαλύπτει την «κουζίνα του»

  • Γράφει ο Γιώργος Δ. Κ. Σαρηγιάννης, ΤΑ ΝΕΑ: Σάββατο 13 Φεβρουαρίου 2010

  • ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΔΕΚΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΦΕΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΟΥΝ ΤΟ ΕΥΡΗΜΑ «ΘΕΑΤΡΟ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ»  ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΠΕΡΙΠΟΥ 420 ΧΡΟΝΙΑ.

Θυμάστε τον σαιξπηρικό «Άμλετ» και την παράσταση των θεατρίνων; Γύρισμα αιώνα- ο 16ος λήγει, ο 17ος ανοίγει ένδοξα για την ελισαβετιανή Αγγλία-, το θέατρο σε μια από τις καλύτερες στιγμές του, ο Σαίξπηρ έχει ήδη ανατείλει και το εύρημα του «θεάτρου εν θεάτρω» έχει γεννηθεί!

«Θέατρo μέσα στο θέατρο»: ένα θεατρικό τρικ που απλώνει τα δίχτυα της γοητείας του – η αποκάλυψη της «κουζίνας» του θεάτρου… – στο κοινό αλλά και στους ίδιους τους εργάτες του. Το εύρημα δεν ήταν του Σαίξπηρ. Η ιστορία το αποδίδει στον προγενέστερό του την εποχή της άνθησης του αγγλικού θεάτρου Τόμας Κιντ. Ο οποίος το πρωτοχρησιμοποίησε στην «Ισπανική τραγωδία» του που τοποθετείται χαλαρά στα 1587 και θεωρείται προάγγελος του «Άμλετ» που γράφτηκε γύρω στα 1600.

Το εύρημα του «θεάτρου εν θεάτρω» κατακτά κοινό και θεατρίνους. Γίνεται έως και μόδα- ο Σαίξπηρ το χρησιμοποιεί και στο «Όνειρο καλοκαιριάτικης νύχτας», κατά κάποιο τρόπο και στη «Δωδέκατη νύχτα». Και δεν θα πάψει να γοητεύει και να χρησιμοποιείται. Μέχρι τις μέρες μας. Από την «Κωμική ψευδαίσθηση» του Κορνέιγ και τον «Αυτοσχεδιασμό των Βερσαλλιών» του Μολιέρου μέχρι τον Πιραντέλο, τον Ανούιγ, τον Μπρεχτ, τον Ζενέ, το «Μαρά/ Σαντ» του Πέτερ Βάις, το «Ο Ρόζενκραντς και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» του Τομ Στόπαρντ… Ακόμα και Έλληνες συγγραφείς.

Φέτος η ελληνική σκηνή το τιμά δεόντως. Περισσότερες από δέκα παραστάσεις που παίζονται εμπεριέχουν το εύρημα του θεάτρου εν θεάτρω ή σχετίζονται άμεσα με τα παρασκήνια του θεάτρου- είτε γιατί, κατά κάποιο τρόπο, το στοιχείο αυτό ενυπάρχει στο έργο είτε γιατί το πρόσθεσε η σκηνοθεσία. Τύχη καλή τα ΄φερε έτσι ώστε φέτος να βρεθούμε και στην πηγή του ευρήματος: η νεαρή Κατερίνα Ευαγγελάτου ανεβάζει την «Ισπανική τραγωδία» με τον τίτλο «Εκδίκηση»!

«Είναι πολύπλοκο», εξηγεί η Κατερίνα Ευγγελάτου γοητευμένη από το έργο που ετοιμάζει. «Ο Ιερώνυμος, ο πρωταγωνιστής, αποκαλύπτει τους δολοφόνους του γιου του μέσα από μία εορταστική παράσταση στην οποία τους έχει πείσειγιατί δεν ξέρουν πως ξέρει- να παίξουν Και τους εκδικείται δολοφονώντας τους μέσα στην παράσταση: το μαχαίρι και η χατζάρα που θα χρησιμοποιηθούν για τους θεατρικούς φόνους είναι αληθινά!

Το έργο όμως το ίδιο δεν είναι παρά μία παράσταση που στήνει η προσωποποιημένη Εκδίκηση για ένα Φάντασμα- του Ντον Αντρέα- και που τη βλέπουν οι δυο τους από τον Κάτω Κόσμο. Δηλαδή οι θεατές που πλήρωσαν εισιτήριο παρακολουθούν την Εκδίκηση και το Φάντασμα να παρακολουθούν την παράσταση η οποία κλείνει με την παράσταση που έχει στήσει ο Ιερώνυμος στη Βασιλική Αυλή. Καταπληκτική καινοτομία! Συνεχώς όλοι παρακολουθούνται από κάποιον. Τόσο που το κοινό θα μπορούσε να γυρίσει να δει πίσω του, μήπως το παρακολουθούν κι αυτό κάποιοι άλλοι…».

«Νομίζω πως το κοινό νοιώθει μία ηδονοβλεπτική έλξη για το τι γίνεται πίσω από τη σκηνή και τα σκηνικά. Πώς «κατασκευάζεται» το θέατρο. Τους ανθρώπους του θεάτρου πάλι τους τραβάει γιατί θέλουνε να δείξουνε τα εργαλεία με τα οποία το κατασκευάζουν»: ο σκηνοθέτης Νίκος Μαστοράκης το γνωρίζει καλά το θέμα. Φέτος έχει ανεβάσει τον «Αμπιγιέρ» του Ρόναλντ Χάργουντ, που διαδραματίζεται στα καμαρίνια- αλλά και στη σκηνή- ενός θεάτρου όπου παίζεται ο σαιξπηρικός «Βασιλιάς Ληρ» τονίζοντας το στοιχείο θέατρο στην παράστασή τουτην έχει βασίσει σ΄ αυτό. «Ήταν πρόκληση για μία «ερωτική εξομολόγηση» στο θέατρο και στους ηθοποιούς» λέει.

«Νομίζω πως το εύρημα «θέατρο εν θεάτρω» περισσότερο από το κοινό γοητεύει τους ανθρώπους της δικής μας δουλειάς. Είναι σαν να ανοίγουν ένα ρολόι για να δούνε τον μηχανισμό του, τα γρανάζια του. Αυτά τα γρανάζια γοητεύουν βέβαια και το κοινό»: η Ελένη Ράντου παρουσιάζει φέτος, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα, την κωμωδία «33 φορές να φύγεις» του Νίκου Ποριώτη. Που ανήκει, όμως, σε μία διαφορετική κατηγορία. Εδώ μία αλλοπαρμένη ηθοποιός εισβάλλει στο σπίτι ενός ρατέ ηθοποιούσυγγραφέα και του επιβάλλει με τον τρόπο της- ίσως είναι και το alter ego του- να κάνουν έργο θεατρικό τη συνάντησή τους.

Ο συγγραφέας Νίκος Ποριώτης πηγή της έμπνευσής του είχε την ίδια την Ελένη Ράντου. Σ΄ εκείνη έδωσε μία πρώτη γραφή του. Της άρεσε η ιδέα αλλά τελικά ο συγγραφέας αφού το δούλεψε άλλα δύο χρόνια το ανέβασε σε ένα μπαρ. Πήγε και το είδε η Ελένη Ράντου. «Και είδα πως υπάρχει μια ιερή τρέλα από κάτω. Του είπα να του δώσω το «Διάνα» να το παίξει. Προτίμησε να μου το δώσει να το παίξω η ίδια. Το κείμενο δουλεύτηκε πολύ στις πρόβες και άλλαξε αρκετά- αντιστράφηκαν και τα φύλα των ρόλων. Στο πρωτότυπο ο εισβολέας ήταν άντρας και η ηθοποιός γυναίκα».

Εγκώμιο στην ίδια την πράξη

Μέσα από μία άλλη οπτική κοιτάζει το θέμα ο Νίκος Μαστοράκης. «Ενδιαφέρον έχει και όταν το εύρημα «θέατρο εν θεάτρω» χρησιμοποιείται ερήμην του κειμένου. Όπως έκανα στον «Γλάρο» (σ.σ.: την εξαιρετική παράσταση με το έργο του Τσέχωφ για την Μπέττυ Αρβανίτη). Επειδή είναι ένα έργο που ασχολείται με το παρασκήνιο του θεάτρου σκέφτηκα να χρησιμοποιήσω το εύρημα του θεάτρου εν θεάτρω σε μία ολόκληρη πράξητην Τρίτη. Έβαλα τους ηθοποιούς να παίζουν σε μία σκηνή θεάτρου και θεατής να είναι ο γιατρός Ντορν – υπαινιγμός για τον Τσέχωφ που ήταν γιατρός».

Κάπως διαφορετικά βλέπει τα πράγματα η Έφη Θεοδώρου που έχει σκηνοθετήσει το «Μαρά/ Σαντ»- ο Μαρκήσιος ντε Σαντ, έγκλειστος στο φρενοκομείο του Σαραντόν, την εποχή του Ναπολέοντα, ανεβάζει με τους τρόφιμους του ασύλου ένα έργο με θέμα τη δολοφονία του Ζαν- Πολ Μαρά.

«Το εύρημα του «θεάτρου εν θεάτρω» είναι ένα εγκώμιο στην ίδια τη θεατρική πράξη. Αλλά δίνει και ένα περιθώριο να παίρνει απόσταση ο θεατής από τα γεγονότα και να τα κρίνει- να μην ταυτίζεται όπως θα του ζητούσε το ψυχολογικό θέατρο. Έτσι γίνεται πιο ενεργός.

Το «Μαρά/ Σαντ» γράφτηκε το 1963 και μοιάζει αλληλένδετα συνδεδεμένο με τη θεατρική πράξη. Εγώ νομίζω ότι ο Βάις έχει χρησιμοποιήσει το εύρημα από ανάγκη: σαν δραματουργικό υπόβαθρο για να στηρίξει τη συνάντηση των τριών προσώπων- Μαρά, η Κορντέ που τον δολοφονεί και Σαντ. Για μας δεν είχε τόσο μεγάλη σημασία σήμερα να στηρίξουμε την έννοια του ασύλου. Και η παράστασή μας δεν τη στηρίζει- χωρίς να την αποκλείουμε. Ο καθένας άλλωστε, καθώς δεν έχουμε πειράξει το κείμενο, βλέπει ό,τι θέλει. Όμως, επειδή ο Σαντ εμφανίζεται ως συγγραφέας, σκηνοθέτης και ηθοποιός του έργου του, εύκολα μπορούμε να μεταφέρουμε τη δράση εδώ και τώρα. Χώρος της να είναι το ίδιο το θέατρο όπου παίζεται».

ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

// <![CDATA[//

  • Αθήνα «Μαρά/ Σαντ» (Εθνικό Θέατρο/ Κεντρική Σκηνή, τηλ. 210 5288170, 2103305074, 210 7234567).
  • «Ο αμπιγιέρ» («Κάππα», τηλ. 2108831068).
  • «33 φορές να φύγεις» («Διάνα», τηλ.210 3626596).
  • «Δωδέκατη νύχτα» («Αλίκη», τηλ.210 3210021).
  • «Sleuth» («Αθηνών», τηλ. 2103312343).
  • «Γλάρος » («Κnot Gallery», τηλ. 6945333110).
  • «Οι δούλες» («Άλμα»/ Κεντρική Σκηνή, τηλ. 210 5220100).
  • «Αυτό θα το δούμε» («Βικτώρια», τηλ. 210 6233125).
  • «Ηθο… ποιός, ηθό… πού, ηθο…τι;» («Στάβλος», τηλ. 210 3452502). 
  • «Εκδίκηση (Τhe Spanish Τragedy)» («Αμφι-Θέατρο»/ Σκηνή «Είσοδος Κινδύνου», τηλ. 210 3233644)- από αρχές Απριλίου.
  • Θεσσαλονίκη
  • «Η Ισαβέλα, τρεις καραβέλες και ένας παραμυθάς» (ΚΘΒΕ/ Βασιλικό, τηλ.: 2310 288000)
  • «Οι δούλες» («Σχήμα Εκτός Άξονα», τηλ. 2310 823444, 6944 540837).