Category Archives: Βαγενάς Νάσος

Τι άλλο κρύβει ο Αριστοφάνης εκτός από βωμολοχίες και φαλλούς;

  • Οι παραστάσεις μοιάζουν ίδιες, σαν να έχουν ξεχάσει το αρχαίο κείμενο και μιλούν για το σήμερα
  • Tης Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 1 Aυγούστου 2009

Πόσο πρόθυμα παρακολουθούμε, τα τελευταία χρόνια, τις κωμωδίες του Αριστοφάνη είτε από επιφανείς θιάσους είτε από περιφερειακές «αρπαχτές»; Ολο και λιγότερο. Ο λόγος; Σαν να είναι όλες ίδιες, σαν να έχουν αφήσει πολύ πίσω τους το αρχαίο κείμενο, το οποίο επιχειρούν να αναβιώσουν και να φέρουν στο σήμερα. Ισως το πρόβλημα να είναι ακριβώς εδώ: στο ότι το φέρνουν στο σήμερα. Δηλαδή πασπαλίζεται η κωμωδία του Αριστοφάνη με αστεία, υπαινιγμούς (λιγότερο ή περισσότερο χοντροκομμένους) που παραπέμπουν ευθέως σε πρόσωπα της επικαιρότητας, κλείνουν το μάτι σε συμπεριφορές του 21ου αιώνα, κι όλα αυτά με μεγάλες δόσεις βωμολοχίας που υπερβαίνουν τον ίδιο τον Αριστοφάνη. Για πολλούς, πλέον, ο Αριστοφάνης είναι συνυφασμένος με τεράστιους φαλλούς που πηγαίνουν πέρα δώθε δημιουργώντας την απαιτούμενη ιλαρότητα, και με τη σάτιρα των σύγχρονων πολιτικών προσώπων. Σε όλη αυτή τη διάσταση, αμέριστη είναι η αρωγή της μετάφρασης, της σκηνοθεσίας και των κοστουμιών.

Μόνο που ο Αριστοφάνης, όπως όλα τα αρχαία κείμενα, έχουν πολύ περισσότερα πράγματα να πουν στους σύγχρονους θεατές τους, από την εξομοίωσή τους με τις σύγχρονες επιθεωρήσεις και την εύκολη σάτιρα. Γιατί θίγουν αξίες, φιλοσοφικά διλήμματα, θέματα που απασχολούν τον πολίτη κάθε χώρας και κάθε εποχής. Κι είναι πολύ δύσκολο να τα ανακαλύψει κανείς όλα αυτά στις κωμωδίες του Αριστοφάνη, έτσι όπως συνήθως παρουσιάζονται τα τελευταία χρόνια. Χρειάζεται σχεδόν μαντικές ικανότητες ο θεατής-ακροατής, να «διαβάσει» κάτω από τις μεταφρασμένες γραμμές και ν’ ανακαλύψει τις εύστοχες παρατηρήσεις του αρχαίου κωμικού.

Στις σημερινές «Αντιπαραθέσεις», «συνομιλούν» ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Δημήτρης Λιγνάδης και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Νάσος Βαγενάς. Η «κόντρα» είναι πολύ ενδιαφέρουσα και φανερώνει ότι το θέμα εξακολουθεί να είναι διαρκώς ανοιχτό.

AΠOΨH: Οταν το αυτονόητο δίνει τη θέση του στο ακατανόητο!

Του Δημητρη Λιγναδη*

Να θυμίσω πως όταν μιλάμε για αρχαία κωμωδία, μιλάμε για ένα είδος που λειτουργούσε σε συγκεκριμένα εορταστικά πλαίσια θρησκευτικών πανηγύρεων, με καθορισμένη σκηνική διάρθρωση και ειδολογική σήμανση, με πάντα αναγώγιμες τις όποιες σκηνικές «αναφορές», στο γνωστικό, εμπειρικό και αισθητικό πεδίο των τότε θεατών. Ενα θέαμα με συμβατή τη συμμετοχή ενός κοινού, πολιτισμικά εκπαιδευμένου ν’ ακούει, ασκημένου ν’ αντέχει τα πολύωρα τεκταινόμενα, με κύρια δεσπόζουσα την άμιλλα για βράβευση και -ως εκ τούτου- την εγρήγορση στην κερκίδα! Μια «γραφή» θάλλουσα, ελεύθερη, όπως επέτρεπαν οι σύγχρονές της πολιτικές δομές, που δεν δίσταζε να στηλιτεύσει ιδέες, θεσμούς και πρόσωπα συχνά παρόντα εκεί, χωρίς ποτέ να εγκληθεί για ασέβεια. Ενα θέατρο, του οποίου η επενέργεια δεν αναλωνόταν μόνο στην ψυχαγωγική εκτόνωση, μα με τη διδακτική σάτιρα διαμόρφωνε το μέλλον πολιτικών και πολιτών. Ενα… media on stage!

Τέλος, ένα πολύσημο «κείμενο», απευθυνόμενο σε διαστρωματωμένο κοινό, που είχε γαλουχηθεί με Ομηρο, ποιητές και φιλοσόφους, με όλα τα γνωρίσματα, προτερήματα και ελαττώματα που η ιστορικοκοινωνική συγκυρία τού είχε προσδώσει. Ενας «λόγος» που περίτεχνα γλιστρούσε από την απογειωτική ποίηση στη… γειωτική βωμολοχία, από το κυνικό «εδώ» του εκάστοτε πραγματικού παρόντος στο ουτοπικό «εκεί» που φαντασιωνόταν κάθε φορά η «φαεινή ιδέα» του κωμικού ποιητή. Μια «γλώσσα», η οποία φτάνει σε μας ήδη… σκηνοθετημένη από τον μεταφραστή! Ας μου επιτραπεί, λοιπόν, να πιστεύω ότι ως προς την «αναβίωση» της κωμωδίας σήμερα, το παιχνίδι παίζεται και χάνεται συχνά από την ατολμία είτε αδυναμία να συνυπάρξουν σε ισορροπία ουσίας η θεώρηση του σταθερού «τι», που χαρακτηρίζει αυτό το θέατρο, με τη χρήση του μεταβλητού «πώς», που διακρίνει την κάθε εποχή. Και, προσωπικά, δεν με ενοχλεί το χαμένο παιχνίδι, αλλά το ψευδώς κερδισμένο. Ιδιαίτερα σήμερα που το αυτονόητο δίνει τη θέση του στο… ακατανόητο!

* Ο Δημήτρης Λιγνάδης είναι σκηνοθέτης και ηθοποιός.

AΠOΨH : Το βασικό πρόβλημα είναι η επικαιροποίηση

Του Νασου Βαγενα*

Υπάρχουν δύο είδη καλλιτεχνικής ακαδημίας: η ακαδημία του παραδοσιακού και η ακαδημία της πρωτοπορίας. Από τις δύο η πρώτη είναι καλλιτεχνικά αυθεντικότερη, γιατί δεν υποδύεται κάτι διαφορετικό από εκείνο που είναι. Η ακαδημία της πρωτοπορίας εμφανίζεται ως ανατρεπτική της καλλιτεχνικής καθεστηκυίας τάξεως, όμως στην πραγματικότητα τη συντηρεί, γιατί η καθεστηκυία τάξη είναι ο ίδιος ο εαυτός της. Η μόνη ανανέωση που πραγματοποιεί είναι εκείνη της έννοιας της ακαδημίας. Αυτά σκέφτεται κανείς παρατηρώντας τα διαδραματιζόμενα τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρας μας (και όχι μόνο σ’ αυτήν) στο πεδίο των παραστάσεων του Αριστοφάνη, και του αρχαίου δράματος γενικότερα. Οταν όλοι κάνουν πρωτοπορία, τότε η πρωτοπορία έχει εκλείψει, και εκείνο που παρουσιάζεται ως αντισυμβατικό δεν έχει ανατρεπτική ισχύ γιατί αποτελεί τον κανόνα: ένα «προβλέψιμο είδος θεάτρου», όπως το χαρακτήρισε η Ολγα Σελλά στο εύστοχο κείμενό της (7/7).

Δεν θέλω να πω ότι δεν υπάρχουν σήμερα πραγματικά αντισυμβατικές, γνήσιες αναζητήσεις στις παραστάσεις του αρχαίου δράματος. Ομως, οι αναζητήσεις αυτές είναι ελάχιστες, διακρινόμενες μόνο δι’ ιδιαιτέρως ασκημένου οφθαλμού μέσα στο συνονθύλευμα των απομιμήσεών τους. Το πρόβλημα μ’ αυτές τις απομιμήσεις είναι η επιδιωκόμενη επικαιροποίηση των αρχαίων έργων, όπως τη νοεί η συντριπτική -ανεπαρκούς καλλιέργειας- πλειονότητα των σημερινών σκηνοθετών, δηλαδή η προσαρμογή του νοήματος αυτών των έργων στο πνεύμα της εποχής μας. Ομως, ο σκοπός της τέχνης -της πραγματικής τέχνης- δεν είναι η έκφραση του πνεύματος της εποχής της, αλλά η αποτύπωση μιας βαθιάς, διαχρονικής επικαιρότητας: η απεικόνιση της ανθρώπινης μοίρας (σ’ αυτό αποβλέπουν κατεξοχήν τα αρχαία έργα). Οταν μάλιστα η εποχή αυτή είναι η δική μας, που το πνεύμα της διακρίνεται για τη ρηχότητά του, ο όποιος εκσυγχρονισμός των παλαιών έργων σύμφωνα με το πνεύμα της καταλήγει αναπόφευκτα σε μιαν επικαιρότητα επιφανείας, που προδίδει αφόρητα αυτά τα έργα.

* Ο Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ποιητής.

Advertisements