Category Archives: Βίντεο

Βίντεο: στράτα-στρατούλα στο ελληνικό σανίδι

Αυτή η ελληνική στάσιμη σχέση με το χρόνο, εκτός από τις γνωστές σε όλους μας επιπλοκές που μας ταλαιπωρούν στη δημόσια και ιδιωτική ζωή μας, δημιουργεί και ένα άλλο «σύμπτωμα». Την απίστευτη βραδύτητα με την οποία αντιλαμβανόμαστε και αντιδράμε στο καινούργιο. Κάθε καινούργιο γλιστράει μέσα από τα χέρια μας. Και στην ιστορία του κόσμου των τελευταίων δεκαετιών μένουμε πίσω και μένουμε μόνοι. Ενα παράδειγμα είναι το πώς το ελληνικό θέατρο αντιμετωπίζει ή δεν αντιμετωπίζει τη σύγχρονη τεχνολογία και τα νέα μέσα. Το στοίχημα που κέρδισε το Ελληνικό Φεστιβάλ είναι το ότι κατάφερε να συγχρονίσει για τόσο, για λίγο, για όσο δύναται, τις ταχύτητες της ελληνικής θεατρικής πραγματικότητας με αυτές της υπόλοιπης Ευρώπης.

Από τον ευρωπαϊκό χάρτη της σκηνικής δημιουργίας είδαμε στο φεστιβάλ παραστάσεις που ξετυλίγονται μέσα σε ένα ευρύ φάσμα θεατρικής δραματουργίας. Ομως, από το σπαρακτικό και ανεξίτηλο από την ψυχή «Καθαρτήριο» του Ιταλού Ρομέο Καστελούτσι μέχρι τον αδιάφορο καταλανικό «Μπορίς Γκοντούνοφ» των La Fura dels Baus, με ενδιάμεσους σταθμούς στη δυναμική εσωτερικότητα του φλαμανδικού «Μεφίστο για πάντα» από τον Γκι Κασίερς, στη γαλλική χορογραφημένη ανάπλαση της μνήμης στο «Loin…» και στο «Des temoins ordinaires» του Ρασίντ Ουραμντάν και στο θέατρο/ντοκουμέντο «Radio Muezzin» του Ελβετού Στεφαν Κεγκι των Rimini Protokoll, δεν γίνεται να μην παρατηρήσει κανείς τη σαγηνευτική επίδραση της νέας τεχνολογίας στη δομή και το αποτέλεσμα της θεατρικής παράστασης.

Ομως, παρά την ένδεια και τη μοναξιά των Ελλήνων καλλιτεχνών απέναντι σε μια κοινωνία «κλειστή» στην αλλαγή και στο καινούργιο, σε ένα σύστημα θεσμών που μοιάζει να εχθρεύεται τη σύγχρονη δημιουργία και σε μια πολιτεία που στρέφει αδιάφορα την πλάτη της απέναντι σε ό,τι δεν μπορεί να φανεί χρήσιμο στην ψηφοθηρική της ευτέλεια, κάποιοι επιμένουν και προσπαθούν να συνομιλήσουν με την εποχή τους. Αλλοι το καταφέρνουν, άλλοι όχι. Δεν είναι εκεί το θέμα μας, αλλά η προσπάθειά τους να μιλήσουν για την εποχή τους, μέσα από την εποχή τους και με τα μέσα της εποχής τους.

Τα παραδείγματα έρχονται μόνα τους από τις παραστάσεις του Ελληνικού Φεστιβάλ. Η ομάδα χορού Yelp με το έργο «Das (ist) ein…». Η «Αλκηστη» του Ευριπίδη από τον Θωμά Μοσχόπουλο (απόψε στην Επίδαυρο), το «Habemus Papam, Walter» των Nova Melancholia και η κινηματογραφική περφόρμανς του Αγγελου Φραντζή «Μέσα στο δάσος», είναι παραστάσεις που -σε διαφορετικό πάντα βαθμό- ενσωματώνουν αφενός τα νέα οπτικοακουστικά μέσα και αγγίζουν αυτή τη θεατρική ανάσα που μας έρχεται από τη δροσερή Βόρεια Ευρώπη και που λέει ότι σημασία δεν έχει από πού έρχεσαι αλλά πού πηγαίνεις.

Επειδή, λοιπόν, για να βρεθούν οι νέες φόρμες της θεατρικής έκφρασης πρέπει γύρω από το τραπέζι να καθήσουν το θέατρο, ο χορός, το βίντεο, η περφόρμανς, η μουσική και να συνομιλήσουν επί ίσοις όροις, εμείς συνομιλήσαμε με μια ιστορικό της τέχνης, που είναι και θεατρολόγος (Κάτια Αρφαρά), μια χορογράφο που επιστρατεύει συχνά το βίντεο (Μαριέλλα Νέστορα), έναν σκηνοθέτη του σινεμά που δημιουργεί μια κινηματογραφική περφόρμανς (Αγγελος Φραντζής), έναν θεατρολόγο που σκηνοθετεί θεατρικές περφόρμανς και σπουδάζει στην Σχολή Καλών Τεχνών (Βασίλης Νούλας) και μια σκηνοθέτιδα του σινεμά που δημιουργεί βίντεο για θεατρικές παραστάσεις (Νάνσυ Μπινιαδάκη).

Αλλάζει η σχέση μας με τη σκηνή

**ΚΑΤΙΑ ΑΡΦΑΡΑ (Ιστορικός τέχνης)

«Μεφίστο για πάντα» του Γκι Κασίερς

«Μεφίστο για πάντα» του Γκι Κασίερς Ποια είναι η εκκίνηση και ποιο το αρχικό αίτημα στη θεατρική χρήση των νέων μέσων;

«Η εκκίνηση στη χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών είναι να ενσωματώνεις στη θεατρικότητα ό,τι υπάρχει γύρω σου και το αίτημα είναι να “Είμαι μέσα στην εποχή μου”. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι απορρίπτουν τους κλασικούς. Μπορεί να υπάρξει μια νέα ερμηνεία των κλασικών μέσα από τη χρήση των νέων μέσων».

  • Μπορεί η χρήση τους να οδηγήσει σε έναν διαφορετικό ορισμό της θεατρικής εμπειρίας;

«Διευρύνονται οι ορίζοντες. Η θεατρική εμπειρία δεν εγκλωβίζεται πλέον στους κώδικες ενός νατουραλιστικού ή ψυχολογικού θεάτρου. Εχουμε πλέον ένα άνοιγμα, μπορούμε να προσλάβουμε το γεγονός και ψυχολογικά και συγκινησιακά και να το δούμε τελείως αποστασιοποιημένα. Με τη χρήση του βίντεο αλλάζει η σχέση μας με τη σκηνή. Δεν έχουμε ένα κέντρο πια. Η προσοχή πρέπει να είναι περιφερειακή, να βλέπουμε τι γίνεται σε όλες τις οπτικές γωνίες και να μην έχουμε το focus μόνο στο σώμα του ηθοποιού. Πλέον πρέπει να προσέχουμε τι δείχνουν στις οθόνες, ποια είναι η σχέση αυτών που δείχνουν με αυτά που συμβαίνουν στη σκηνή. Κάποιοι χρησιμοποιούν το βίντεο σαν δραματουργικό στοιχείο για να μας δώσουν μια επιπλέον πληροφορία, η οποία μπορεί να μη βγαίνει από το κείμενο. Σε άλλους προεκτείνει και τη διαδικασία της πρόβας, γιατί ξεκινούν βλέποντας φιλμ, βίντεο ή ντοκιμαντέρ και κάποια απ’ αυτά εισχωρούν μετά στη σκηνή. Ο Κασίερς χρησιμοποιεί τα νέα μέσα για να πάει παραπέρα την ερμηνεία του ηθοποιού».

  • Οι εικόνες του στο «Μεφίστο για πάντα» έμοιαζαν με απεικονίσεις του εσωτερικού τοπίου των ρόλων. Εδιναν μια βαθιά εσωτερική πληροφορία για την ψυχική κατάσταση των προσώπων.

«Παίζει πολύ με την ατμόσφαιρα ο Κασίερς. Οπότε μέσα από το εφέ τού βίντεο αλλά και την εικαστική ποιότητά του, μας βάζει πιο εύκολα μέσα στην ατμόσφαιρα. Είναι ψευδαισθησιακού τύπου, δεν είναι καθόλου μπρεχτικός, δεν υπάρχει αποστασιοποίηση στον Κασίερς».

  • Το τελικό ζητούμενο είναι η μίξη των ειδών;

«Ναι, γιατί πια δεν πρέπει να λέμε “βλέπουμε μόνο σύγχρονη τέχνη” ή “μόνο θέατρο” ή “μόνο χορό”. Αν αρχίσουμε να κινούμαστε σε όλους τους χώρους, χωρίς πια κατηγορίες και στεγανά, θα γίνει πραγματικότητα, καθημερινότητα η μίξη των ειδών την οποία συζητάμε τόσα χρόνια, δεκαετίες!»

Δημιουργεί αφαιρετικά τοπία

**ΜΑΡΙΕΛΛΑ ΝΕΣΤΟΡΑ (χορογράφος «Das (ist) ein…»)

  • Εχετε χρησιμοποιήσει τη νέα τεχνολογία σε αρκετές παραστάσεις σας. Τι σας οδήγησε αυτή τη φορά στη χρήση του βίντεο;

«Στις συνεργασίες μου με τον Αλέξανδρο Μιστριώτη το βίντεο λειτουργεί σαν ένα αφαιρετικό τοπίο, το οποίο σου επιτρέπει να είσαι σε μη υπαρκτούς χώρους. Στο “Das (ist) ein…” είναι ένας τρόπος να φέρουμε μες στο χώρο το κείμενο από το οποίο εμπνεύστηκε η παράσταση (το Tractatus Logicophilosophicus του Βίτγκενσταϊν) με πολύ εικαστικό τρόπο. Επίσης μας έδωσε τον τρόπο να κατασκευάσουμε τον τόπο μελέτης -το τοπίο μες στη σκέψη του περφόρμερ».

  • Ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα στη χρήση των νέων μέσων;

«Αυξάνει κατά πολύ το κόστος της παραγωγής και συχνά είναι ο λόγος για τον οποίο το αποφεύγει κανείς. Επίσης ο τρόπος προβολής, που είναι το πιο σημαντικό μέρος της χρήσης του βίντεο, επιβάλλει κατασκευή σκηνικού ή επιφανειών προβολής, το οποίο αυξάνει ακόμη πιο πολύ τον συνολικό προϋπολογισμό. Μόλις ξεκίνησε το ενδιαφέρον, τώρα είναι η στιγμή που θα αρχίζει να εδραιώνεται».

Το μεταφυσικό στοιχείο της παράστασης

**ΝΑΝΣΥ ΜΠΙΝΙΑΔΑΚΗ (υπεύθυνη για τα βίντεο στην «Αλκηστη»)

  • Πώς ξεκινάει ένας σκηνοθέτης του σινεμά να δουλέψει ένα βίντεο, που θα παίζεται σε θεατρική παράσταση;

«Συζητήσαμε πολύ πώς θα χρησιμοποιηθούν οι προβολές ώστε να μην είναι ξαφνικά “βλέπουμε σινεμά”, αλλά να παρουσιάζεται το βίντεο σαν ένα κομμάτι του σκηνικού, να στηρίζει την παράσταση και να μη βγαίνει πάνω από αυτήν. Βρήκαμε σε ποια σημεία θα υπάρχουν οι προβολές, ποια θα είναι η διάρκειά τους και αποφασίσαμε ότι οι αισθητικές αναφορές -στο χρώμα, τα σχήματα, την προοπτική- θα είναι στη ζωγραφική των αγγείων, τη γλυπτική και, κυρίως, τα επιτύμβια ανάγλυφα της κλασικής περιόδου, κοντά στα χρόνια της συγγραφής του έργου. Ο καθένας το μετέφερε στο δικό του κομμάτι: κίνηση, χορογραφία, σκηνικό, κοστούμια, βίντεο».

  • Δραματουργικά ποιο ρόλο έχει το βίντεο στην παράσταση;

«Είναι το μεταφυσικό στοιχείο της παράστασης. Χρησιμοποιούμε πολύ τη θεϊκή παρουσία. “Θέλω τον Απόλλωνα”. Πολύ ωραία. Εμείς έπρεπε να βρούμε τι σημαίνει αυτό για την εικόνα, πώς θα συνεργαστεί με τα πρόσωπα των ηθοποιών και αισθητικά πώς θα διαμορφωθεί στην τελική εικόνα. Υπάρχουν ταυτόχρονα οι ηθοποιοί σαν σκιές. Αυτοί μιλάνε και το βίντεο έρχεται να δώσει μία άλλη διάσταση στη σκηνική δράση».

  • Τα τελευταία χρόνια μένετε και στο Βερολίνο. Αθελά σας θα συγκρίνετε τις συνθήκες εδώ και εκεί…

«Για μας εδώ αυτή η δουλειά είναι ακόμη πολυτέλεια. Δεν έχουμε ούτε τον χρόνο, ούτε τα χρήματα για να κάνουμε πράγματα που θα θέλαμε. Αυτό δε που κοστίζει και δεν υπολογίζεται ποτέ είναι ο χρόνος των ανθρώπων! Δεν μπορείς να σκεφτείς και να πειραματιστείς, να δεις εάν κάτι λειτουργεί ή όχι, και να το διορθώσεις. Αυτό είναι σαφώς εις βάρος της δουλειάς και επειδή πολύ συχνά τα βίντεο θεωρούνται εδώ κάτι δευτερεύον ακόμα. Δεν λαμβάνεται υπ’όψιν στον προϋπολογισμό όπως θα έπρεπε. Οπότε πάμε να κάνουμε τα πράγματα όπως μπορούμε».

Πρώτα η εικόνα, μετά η δράση

**ΑΓΓΕΛΟΣ ΦΡΑΝΤΖΗΣ (σκηνοθέτης κινηματογραφικής περφόρμανς «Μέσα στο δάσος»)

  • Τώρα μια κινηματογραφική περφόρμανς, μετά μια ταινία και ίσως και κάτι ακόμα. Τι είναι αυτό που κάνει το υλικό σας τόσο ανοιχτό στη διαφορετική επεξεργασία και ματιά;

«Από τις πρόβες αρχίσαμε να δουλεύουμε βιωματικά κρατώντας μόνο τον σκελετό του σεναρίου. Κάναμε γυρίσματα τα οποία διαμορφώνονταν μέρα με την ημέρα. Αυτό έδωσε ένα πολύ ευρύ υλικό 80 ωρών. Εχει γυριστεί με έναν αρκετά ιδιαίτερο τρόπο, “άνοιξαν” όλα κατά τη διάρκεια του γυρίσματος».

  • Σε αυτή την πρώτη live εκδοχή τού «Μέσα στο δάσος», που είδαμε στην Πειραιώς, τι ήρθε να προστεθεί στο κινηματογραφικό υλικό;

«Κρατήσαμε τη δομή και τους τρεις ηθοποιούς σε μια παράλληλη δράση. Εδώ δεν συμπληρώνει το βίντεο αυτά που γίνονται στη σκηνή. Γίνεται το ακριβώς ανάποδο. Η κινηματογραφική φόρμα αρχίζει και διαχέεται. Ενα τρίτο στοιχείο, πολύ βασικό, είναι η μουσική και το sound performance. Δεν υπάρχει ήχος στην ταινία, υπάρχουν οι μουσικοί, οι Texturizer και οι Free Piece of Tape, οι οποίοι φτιάχνουν ζωντανά επάνω στη σκηνή όλους τους ήχους της ταινίας. Και υπάρχει ένα τρίτο επίπεδο, το οποίο είναι το κομμάτι “εγκατάσταση”, πριν από την παράσταση και μετά».

Η βιντεοσκοπημένη εικόνα μεταμορφώνει το παρόν

**ΒΑΣΙΛΗΣ ΝΟΥΛΑΣ («Habemus Papam, Walter»)

  • Τι εξυπηρετούσε η χρήση της τεχνολογίας στην παράστασή σας;

«Η ηθοποιός που υποδύεται τον Βάλτερ Μπένγιαμιν εισβάλλει αργά στον χώρο οδηγώντας ένα αυτοκίνητο, που πάνω στην οροφή του φέρει ένα κοντραμπάσο τυλιγμένο στη μαύρη θήκη του -κάτι σαν νεκρική πομπή. Από ένα μικρόφωνο μιλά για την ιστορία και τη σκέψη ως μια διαδικασία μοντάζ. Ταυτόχρονα, ένας άλλος ηθοποιός βιντεοσκοπεί τον μαύρο όγκο πάνω στην οροφή του αυτοκινήτου κι αυτό προβάλλεται σε μικρή οθόνη κοντά στους θεατές. Το παρόν (ζωντανή δράση) μετατρέπεται σε παρελθόν (βιντεοσκοπημένη εικόνα) μπροστά στα μάτια μας. Ή, αντίστροφα, η ακίνδυνη και ακίνητη εικόνα της τηλεόρασης μετατρέπεται σε ασπαίρουσα δυναμική δράση. Και ως προς τις δύο κατευθύνσεις, η μετατροπή αυτή αλλοιώνει/μεταμορφώνει το παρόν, παίζει με τον χρόνο. Προς το τέλος της παράστασης, προβάλλεται υλικό από το Διαδίκτυο (found footage) από τρομοκρατικά χτυπήματα της Αλ Κάιντα. Η φευγαλέα επικαιρότητα του εικονικού χάους του Διαδικτύου, η ιλιγγιώδης έκταση της βίντεο-καταγραφής και η ανωνυμία της λειτουργούν επιτακτικά ως προς τα βασικά θέματα της παράστασης: κρίση της Ιστορίας, κρίση των θεσμών, κατάρρευση, νοσταλγία του παραδείσου».

  • Της ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 18 Ιουλίου 2009