Κριτική στην άεργη μεσαία τάξη

Με χιούμορ και πικρή ειρωνεία ο Κάρλο Γκολντόνι καυτηριάζει το πάθος των συμπατριωτών του για αυτοπροβολή μέσω του πολυτελούς παραθερισμού, στην «Τριλογία του παραθερισμού», χαρακτηρίζοντάς το «μανία και διαταραχή». Ομως, από τα μέσα του 18ου αιώνα, εποχή που γράφτηκε η τριλογία («Η μανία του παραθερισμού», «Οι περιπέτειες του παραθερισμού», «Το τέλος του παραθερισμού») από τον Βενετό δραματουργό μέχρι τις μέρες μας, ορισμένες νοοτροπίες παραμένουν ίδιες, υπονομεύοντας διαχρονικά την αξιοπρέπεια και ταπεινώνοντας την ανθρώπινη υπόσταση. Ο Νίκος Μαστοράκης ανασυνθέτει τις τρεις κωμωδίες που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο Εθνικό Θέατρο (Κεντρική Σκηνή, πρεμιέρα 16/2), σε ένα ενιαίο έργο με ένα σπουδαίο επιτελείο συνεργατών.

Κριτική στην άεργη μεσαία τάξη
  • ΠΕΡΛΕΓΚΑΣ – ΣΑΟΥΛΙΔΟΥ – ΑΛΕΙΦΕΡΟΠΟΥΛΟΣ
    Η ηθική του θεάτρου να ξαναβρεί το νοημά της
Κριτική στην άεργη μεσαία τάξη

Στο Λιβόρνο της Ιταλίας, στα σπίτια του Φίλιππο και του Λεονάρντο, οι προετοιμασίες για τον καλοκαιρινό παραθερισμό είναι πυρετώδεις. Ερωτευμένος με την κόρη του Φίλιππο, Τζακίντα, ο Λεονάρντο ελπίζει ο παραθερισμός να είναι η ευκαιρία που περιμένει για να βρει ανταπόκριση στον έρωτά του, αλλά και για να διορθώσει τη δεινή οικονομική του κατάσταση με την προίκα της νεαρής κοπέλας.

Η Τζακίντα όμως θα ερωτευτεί τον νεαρό Γουλιέλμο και ένα παράξενο ερωτικό τρίγωνο θα δημιουργηθεί, που θα βάλει σε «δοκιμασία τους πρωταγωνιστές και θα τους οδηγήσει σε προσωπικό και κοινωνικό συμβιβασμό». Τα τρία πρόσωπα του τριγώνου στην «Τριλογία του παραθερισμού» ερμηνεύουν ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος (Γκουλιέλμο), ο Γιάννος Περλέγκας (Λεονάρντο) και η Εύη Σαουλίδου (Τζακίντα), πρόσωπα που «υποκύπτουν στη μανία για παραθερισμό, ακόμα κι αν χρειαστεί γι’ αυτή να πνιγούν στα χρέη και στα δάνεια», ενώ «επιστρέφουν ηττημένοι ανάμεσα σε ηττημένους, πάμπτωχοι και πιο στεγνοί απ’ όταν έφυγαν».

Γραμμένο στα μέσα του 18ου αιώνα, πόσο μας αφορά το έργο σήμερα;

Γιάννος Περλέγκας: Αν κοιτάξουμε κατ’ αρχάς τη θεατρική του δύναμη, μοιάζει να συνενώνει πολλά αντιφατικά στοιχεία. Εχει την κωμική ισχύ που έχουν και παλιότερα έργα του Γκολντόνι που στηρίζονται περισσότερο στην παράδοση της κομέντια ντελ άρτε, μόνο που εδώ τα πρόσωπα δεν είναι πια τύποι, είναι ολοκληρωμένα θεατρικά πρόσωπα, σχεδόν ενός θεάτρου «ρεαλιστικού».

Ταυτόχρονα, η «Τριλογία» είναι μια μεγάλη κοινωνική τοιχογραφία, όμοια μ’ αυτές των μεγάλων κλασικών μυθιστορημάτων.

Μεγάλο μέρος της καταλαμβάνει η ερωτική ιστορία, η οποία είναι σχεδόν μελοδραματική. Επομένως πέρα από την όποια επικαιρικότητα και τις όποιες σύγχρονες αναφορές, αξίζει να μας απασχολεί σαν θεατρικό κείμενο σήμερα, αφού το υλικό της είναι τόσο σύνθετο.

Προμηθέας Αλειφερόπουλος: Η κοινωνική υποκρισία, οι αλήθειες που όλοι ξέρουμε και παρ’όλα αυτά συνεχίζουμε να κρύβουμε σαν να υπάρχει μια ανείπωτη συμφωνία μεταξύ μας, μια σύμβαση σχεδόν θεατρική, είναι θέματα διαχρονικά.

Η λογική και το συναίσθημα είναι τα δύο άκρα μιας διελκυστίνδας που όλοι μας τραβάμε μέχρι να ματώσουν τα χέρια μας, μέχρι το τέλος. Η μανία του παραθερισμού και της πλούσιας εικόνας δεν διαφέρει και πολύ από τα διακοποδάνεια της προηγούμενης δεκαετίας. Η αγορά αγαθών με «αέρα» χαρακτηρίζει την εποχή μας. Οπως και να ‘χει πάντως, πιστεύω πως ένα τόσο αριστοτεχνικά γραμμένο έργο σίγουρα αξίζει να παρασταθεί.

Εύη Σαουλίδου: Το έργο αφορά σε μια κατάσταση λίγο πριν φανούν τα σημερινά της αποτελέσματα. Θα μπορούσε να αφορά στη δεκαετία του ‘90, στη λαιμαργία και τον νεοπλουτισμό και φτάνει χρονικά να μας δείξει τα αποτελέσματα αυτών, την κατάρρευση, οικονομική και προσωπική.

Ποια δύναμη κινεί τα νήματα των τριών κεντρικών ηρώων, της Τζακίντα, του Λεονάρντο και του Γκουλιέλμο;

Πρ. Αλ.: Η νιότη, ο έρωτας, ο εγωισμός, η κοινωνική επιταγή. Αλλοτε τους κινούν, άλλοτε τους αδρανοποιούν, σίγουρα τους ωριμάζουν, πάνε τα πράγματα παρακάτω.

Ο Γκουλιέλμο είναι ένας νέος ερωτεύσιμος με δίψα για ζωή και περιπέτεια. Οταν όμως ερωτεύεται είναι σαν να ξυπνά από λήθαργο, έτσι ώστε ο συμβιβασμός του τελικά να μοιάζει με θάνατο.

Γ. Περλ.: Μια απάντηση θα ήταν ο έρωτας, μόνο που τον βιώνουν από τελείως διαφορετική σκοπιά. Ο Λεονάρντο νιώθει ότι οφείλει να έχει μια ερωτική σχέση με την κόρη ενός καλού, εύπορου οικογενειάρχη, γιατί έτσι νομίζει ότι επιβεβαιώνει τη θέση του στην κοινωνία ως ευπρόσωπος αστός.

Η οικονομική καταστροφή έρχεται και τώρα θα πρέπει να αντιμετωπίσει κι όχι μόνο αυτήν: πρέπει να αποδεχτεί ακόμα ότι η Τζακίντα δεν τον αγαπά και να οδηγηθεί σ’ έναν γάμο χωρίς έρωτα, χωρίς όμως πια να διεκδικεί και να ζηλεύει. Εχει συμβιβαστεί και ακρωτηριαστεί.

Η Τζακίντα, αντίστοιχα, ξεκινά από ανάλογη και εκείνη βάση τη σχέση της με τον Λεονάρντο, υπογράφει συμβόλαιο γάμου μαζί του, μέχρι που ερωτεύεται τον Γκουλιέλμο, και οι αντιλήψεις της ταρακουνιούνται.

Τελικά, βέβαια, υπερισχύει η «λογική», επομένως και η ανασφάλειά της για τη «γνώμη του κόσμου». Ο Γκουλιέλμο είναι ο πιο καθαρός από τους τρεις, αλλά εν τέλει και αυτός συμβιβάζεται και καταλήγει σε έναν γάμο χωρίς έρωτα με την αδελφή του Λεονάρντο, Βιτόρια.

Ευ. Σ.: Η Τζακίντα έχει μάθει να ξεγλιστρά από τα συναισθήματά της και να γεμίζει το κενό της χειριζόμενη τους ανθρώπους, ώσπου ερωτεύεται, ακυρώνεται η ικανότητά της να ελέγχει και μένει ακυβέρνητη. Τροφοδοτείται από την αγωνία της για κάτι ουσιαστικό, ενώ καμουφλάρεται πίσω από τη συνήθειά της για επιδερμικές απολαύσεις. Ο Λεονάρντο τρέχει με μια ταχύτητα δυσανάλογη των αναγκών και των απαιτήσεων γύρω του, η στιγμή ευτυχίας του, όπως σε κάθε κακομαθημένο πλουσιόπαιδο, εκκρεμεί. Ο Γκουλιέλμο νομίζει ότι κινείται ενεργητικά, ενώ στην πραγματικότητα διεκδικεί ενεργητικά την απόφαση που θα πάρει κάποιος άλλος (η Τζακίντα) για το μέλλον του.

Αν οι ήρωες ζούσαν σήμερα, πώς θα ήταν; Ποια θα ήταν η αντίδρασή τους στις καταστάσεις;

Πρ. Αλ.: Μπορεί οι κοινωνικές συμβάσεις να έχουν εξελιχθεί από τότε μέχρι σήμερα, αλλά δεν νομίζω πως έχουν χαλαρώσει ιδιαίτερα. Οι μορφές πίεσης αλλάζουν, όχι η δύναμη άσκησής τους.

Ευ. Σ.: Ανθρωποι σαν τα πρόσωπα του έργου υπήρχαν και θα υπάρχουν πάντα, πιθανά ζουν σε ακριβές συνοικίες και φροντίζουν να δείχνουν οικονομικά ευκατάστατοι, ακόμα κι αν αυτό δεν ισχύει. Τους ενδιαφέρει το φαίνεσθαι και οι υλικές απολαύσεις και αδιαφορούν για τις πνευματικές τους ανησυχίες, τόσο που παύουν να υπάρχουν.

Σε μια εποχή οικονομικής (και πνευματικής) κρίσης ποιος ο ρόλος του θεάτρου;

Γ. Περλ.: Το θέατρο οφείλει να ξανασυνειδητοποιήσει τη δημόσια λειτουργία του, επομένως να ξαναγίνει ουσιωδώς πολιτικό. Συμπεριφερόμαστε λίγο είτε σαν να είναι μια ιδιωτική υπόθεση για λίγους, είτε με τους λαϊκίστικους όρους του εμπορικού θεάματος. Πρέπει να θυμηθούμε το ιερό γεγονός ότι καλλιτέχνες και κοινό συναντιούνται σε μια αίθουσα θέλοντας να ζήσουν μια εμπειρία, μέσα στην εποχή που ζούμε και μέσα στην οποία κουβαλάμε όλοι τα συμπτώματά της. Αν κινηθούμε προς αυτήν την κατεύθυνση, η ηθική του θεάτρου θα ξαναποκτήσει το νόημά της.

Πρ. Αλ.: Σε μια περίοδο κατασκευασμένης οικονομικής κρίσης και πραγματικής πολιτικής, κοινωνικής και πνευματικής, ο ρόλος του θεάτρου αποκτά μεγαλύτερο βάρος. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί μια πολύ καλή πνευματική επένδυση. Η αφύπνιση του ανθρώπου από τον αυτόματο πιλότο, τον συμβιβασμό, ακόμη και από τη «ρουτίνα» της καθημερινής πάλης για επιβίωση πρέπει να είναι πάντα κύριος στόχος της τέχνης, και δη του θεάτρου, που είναι τέχνη συνδυαστική, ζωντανή και διαθέτει τη δύναμη του λόγου.

Ευ. Σ.: Το θέατρο, προκειμένου να επιβιώσει, σε μια εποχή γρήγορη, μηχανική και μη πνευματική καλείται να έρθει σε άμεση σχέση με την πραγματική ζωή. Οχι με τους χρόνους της, αλλά με τις ποιότητές της. Οχι με τη μακιγιαρισμένη της τηλεοπτική όψη, αλλά με την ομορφιά που μπορεί να έχει έτσι γυμνή και δύσκολη. Ο ρόλος του θεάτρου είναι να ψυχαγωγεί κι όχι να σαχλαμαρίζει. Να προβληματίζει κι όχι να αυνανίζεται.

  • ΓΙΑΝΝΟΣ ΠΕΡΛΕΓΚΑΣ
    Μας θυμίζει τη δεκαετία ’80-’90

Ο Λεονάρντο δεν διαθέτει τα χρήματα για πολυτελείς διακοπές, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να τις πραγματοποιήσει. Μήπως μοιάζει στον Νεοέλληνα που, αν και αντιμετωπίζει την κρίση, δεν εγκαταλείπει εύκολα το καταναλωτικό του όνειρο;

Δεν με ενδιαφέρουν οι εύκολες, προφανείς επικαιρικότητες πάνω στα κλασικά έργα. Θα μπορούσα να πω, βέβαια, ότι αν θυμίζουν κάτι από νεοελληνικές συμπεριφορές το έργο και οι ήρωες, αυτό δεν είναι από τη σημερινή εποχή της κρίσης, αλλά από την εποχή της πλαστής ευμάρειας του ‘80 και του ‘90.

Τότε υπήρχε το φαινόμενο «έλα μωρέ να πάρουμε ένα δάνειο, και βλέπουμε πώς θα το ξοφλήσουμε» και όλα τα συναφή.

Είναι παραπλανητικό να έχουμε αυτήν την εικόνα για τον Ελληνα, σήμερα. Κατρακυλάμε στα κατώτερα επίπεδα φτώχειας, χάσαμε κατακτήσεις αιώνων και επιπλέον έχουμε εμπεδώσει από αυτήν την «καταπληκτική» κυβέρνηση, και το επαναλαμβάνουμε σαν παπαγάλοι, ότι εμείς φταίμε για την κρίση. Λοιπόν, όχι, δεν βλέπω να μην εγκαταλείπει εύκολα ο Νεοέλληνας το καταναλωτικό του όνειρο, πια.

Κοινωνικο-πολιτικό το μήνυμα του έργου. Και τι άλλο;

Μοιάζει να λέει, χοντρικά, ότι αυτή η άεργη, ματαιόδοξη μεσαία τάξη υπάρχει μόνο όταν καταναλώνει και προκειμένου να καταναλώσει είναι διατεθειμένη να καταστραφεί οικονομικά, συναισθηματικά και υπαρξιακά. Κατά βάθος, είναι και λίγο ηθικολογικό το έργο: ο Γκολντόνι καυτηριάζει αυτούς τους ανθρώπους, που δεν καταδέχονται να στηριχτούν σ’ αυτό που εκπροσωπούσε η τάξη τους αρχικά, δηλαδή την εργασία. Αντί να εργαστούν, χαρτοπαίζουν και παραθέτουν δείπνα σαν αριστοκράτες, ξοδεύοντας την περιουσία τους.

  • Η Εύη Σαουλίδου (Τζακίντα) βρίσκεται ανάμεσα στους Προμηθέα Αλειφερόπουλο (Γκουλιέλμο) και Γιάννο Περλέγκα (Λεονάρντο) και τελικά επιλέγει βάσει των κοινωνικών δεδομένων.

Οι συντελεστές

  • Μετάφραση: Γιώργος Δεπάστας.
  • Διασκευή – Σκηνοθεσία – Κοστούμια – Μουσική επιμέλεια: Νίκος Μαστοράκης.
  • Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης.
  • Παίζουν: Εύη Σαουλίδου, Γιάννος Περλέγκας, Δημήτρης Πιατάς, Μάγια Λυμπεροπούλου, Εμιλυ Κολιανδρή, Προμηθέας Αλειφερόπουλος, Νίκος Ψαρράς, Γεωργιάννα Νταλάρα, Γιωργής Τσουρής, Λένα Παπαληγούρα, Νίκος Χατζόπουλος, Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη.

ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΚΑΡΑΛΗ, ΕΘΝΟΣ, 5/2/2011

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: