Προσέγγιση του «Προμηθέα Δεσμώτη» μέσα από τριπλή καλλιτεχνική συνεργασία

Σε σκηνοθεσία Θόδωρου Τερζόπουλου με εγκατάσταση – σκηνικό Γιάννη Κουνέλλη

Στον κύκλο «Προμηθέας» περιλαμβάνεται η τραγωδία «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου, που παρουσιάστηκε από το Θέατρο Άττις, σε σκηνοθεσία Θόδωρου Τερζόπουλου, στις 9 και 10 Ιούλη, σε παλιό ελαιουργείο της Ελευσίνας, με εγκατάσταση-σκηνικό από τον καταξιωμένο και διεθνή Έλληνα καλλιτέχνη του εξωτερικού Γιάννη Κουνέλλη, που θα είναι και η έκπληξη, η δημιουργία από το απροσδόκητο, στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών.

Ο Προμηθέας, μυθική μορφή – απαρχή της ευρωπαϊκής κουλτούρας, «ιστέον δε ότι ου κατά τον κοινόν λόγον εν Καυκάσω φησί δεδέσθαι τον Προμηθέα, αλλά προς τοις Ευρωπαίοις μέρεσι του Ωκεανού, ως από των προς την Ιώ λεγομένων έξεστι συμβαλείν» (τον Προμηθέα δεν τον δέσανε στον Καύκασο, αλλά προς τους ευρωπαϊκούς τόπους του Ωκεανού, όπως αποκάλυψε η Ιώ με τα λεγόμενά της), προσεγγίζεται μέσα από την καλλιτεχνική συνεργασία με τρία θέατρα από την Ελλάδα, τη Γερμανία και την Τουρκία: Θέατρο Άττις, Ρίμινι Προτοκόλλ, Στούντιο Ογιουνκουλαρί, και τον Γιάννη Κουνέλλη. Η τραγωδία παρουσιάζεται στην Ελευσίνα, στην Αθήνα, στο Έσσεν και στην Κωνσταντινούπολη (Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης 2010), με Έλληνες, Γερμανούς και Τούρκους ηθοποιούς, αναδείχνοντας την οντολογική και πολιτική ουσία του κειμένου με την εκφραστική δύναμη του σώματος και της φωνής.

Συμβολική μορφή της «Άρτε πόβερα» (Τέχνη φτωχή) ο Κουνέλλης, που ενσωμάτωσε στην τέχνη του φτηνά, ξεπεταμένα υλικά, όπως χώμα και κάρβουνο ή καθημερινά χρηστικά αντικείμενα δίνοντάς τους άλλη ύπαρξη, έχει το «παρών» στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών, με ένα έργο στη σκηνή, καθορίζοντας απόλυτα το θεατρικό γεγονός.

Ο Γιάννης Κουνέλλης είχε ξαναδημιουργήσει πάνω στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Για τον «Θηβαϊκό Κύκλο» στο Ντίσελντορφ του 2001-2002, δημιούργησε θεατρικό χώρο σ’ ένα εργοστάσιο, όπως τώρα στο ελαιουργείο, στην Ελευσίνα. Στο Ντίσελντορφ παρουσίασαν ο Θόδωρος Τερζόπουλος τις «Βάκχες» του Ευριπίδη, ο Ταντάσι Σουζούκι τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, ο Βαλερί Φόκιν τους «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου και η Άννα Μπαντόρα την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή. Από μια συζήτηση που είχε ο Κουνέλλης με τον Φρανκ Ράντατζ στη Γερμανία, είχε πει: «Το θεατρικό πρόγραμμα του Ντίσελντορφ, όπου τέσσερις σκηνοθέτες από διάφορες χώρες ασχολήθηκαν με ένα αρχαίο λογοτεχνικό φαινόμενο, την Τραγωδία, καταδείχνει την ανάγκη να αναζητήσουμε τις αναφορές μας σε ένα κέντρο… Η ενασχόληση με την Αρχαία Τραγωδία παραπέμπει σε στοιχεία χαμένα στο συνειδητό. Μια απουσία, που μας πονά… Αυτή η έλλειψη αφορά το σύνολο της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι σημαντικό ότι κάτι ξεκινά, πιθανόν με ευχάριστες συνέπειες…».

Το 2001 ο Κουνέλλης έφτιαξε το σκηνικό για τις τέσσερις παραστάσεις του Θηβαϊκού Κύκλου στον χώρο ενός εργοστασίου στο Ντίσελντορφ. Όρισε τις παλιές αίθουσες σαν το κέντρο του έργου του, σε αντίθεση με την καθορισμένη χρήση εργασίας τους. Οι αποθήκες στην περιοχή του Ρουρ είχαν φτιαχτεί με το σκεπτικό να μετατραπούν σε ένα δημόσιο χώρο που θα παραχωρηθεί στον λαό σαν ανταμοιβή για την εργασία του. Μ’ αυτή τη λογική ο χώρος μπορεί να ξανακερδηθεί για τη Δραματική τέχνη και μέσα απ’ αυτή, σαν ένα κέντρο για τη σημερινή κοινωνία, που δεν γνωρίζει τέτοια κέντρα, ένα χώρο όπου η διαλεκτική τέχνη της τραγωδίας ν’ αποδώσει καρπούς.

***

Ο Κουνέλλης αντιλαμβάνεται τον θεατρικό χώρο σαν ένα πηγάδι, που από μέσα του αναβιώνει το παρελθόν. Μ’ αυτό τον τρόπο ο Κουνέλλης αντιλαμβάνεται και το θέατρο της Επιδαύρου. Η ορχήστρα του Ελληνικού Θεάτρου συμβολίζεται σαν ένα πηγάδι στη σκηνή μ’ έναν κύκλο με διάμετρο 23 μέτρα, που σχηματίζεται από 24 δίσκους, με διάμετρο 2 μέτρα. Ο κύκλος σχηματίζει μια σκηνή και δημιουργεί ένα σκηνικό χωρίς κεντρική προοπτική, χωρίς δύναμη, χωρίς «παλάτι». Η σχέση ανάμεσα στον χορό και την εξουσία στην τραγωδία αποτελεί ένα μακρινό παρελθόν για μας σήμερα, αυτό που ισχύει είναι αυτό που εμείς αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Μ’ αυτή την έννοια, το σκηνικό του Κουνέλλη είναι ένας κλειστός κυκλικός χώρος. Οι θεατές είναι καθισμένοι σε δύο κερκίδες έξω από τον κύκλο. Το πηγάδι που κοιτάζουν είναι απόμακρο και ταυτόχρονα η αντανάκλαση με τις δικές τους σκέψεις.

Αυτό που ο Λέσβιος καλλιτέχνης Γιάννης Κουνέλλης αναζητεί στο θέατρο είναι το παρόν, η πραγματικότητα, η θεατρικότητα, η καθαρή ενέργεια.

Στα 1927 ο Άγγελος Σικελιανός επιδόθηκε σ’ αυτό που ονόμασε «Δελφική προσπάθεια», να εφαρμόσει στην πράξη την κοσμοθεωρία που έκφραζε ώς τότε με την ποίησή του, να ενωθούν τα σύμβολα από την παλιά και τη νέα θρησκεία και μια επαφή του ποιητή με το θρησκευτικό «υποσυνείδητο», όπως το έκφραζαν «όχι το δόγμα ή η οργάνωση, αλλά ο γνήσιος Μύθος του Χριστιανισμού στην καθάρια ποιητική γραμμή και υπόστασή του μέσα  στο πλαίσιο των αιώνιων κοσμικών διαστάσεών του».

***

Στο ιερό, στους Δελφούς, που οι αρχαίοι το θεωρούσαν «Ομφαλό της γης», εκεί όπου το ελληνικό πνεύμα επιχείρησε την πρώτη σύζευξη του διονυσιακού και του απολλώνειου στοιχείου, οραματίστηκε να ιδρύσει μια καινούργια, παγκόσμια πνευματική αμφικτυονία, μια «Δελφική Ένωση» κι ένα «Δελφικό Πανεπιστήμιο», απ’ όπου να ξεκινήσει στην πράξη μια πνευματική ανεξαρτησία και ψυχική λύτρωση των λαών, μια ενοποίηση πέρα από το κατακομματιασμένο σημερινό άτομο και πάνω από τις εφήμερες πολιτικές θρησκείες στις μέρες μας.

Οι πρώτες «Δελφικές Εορτές» οργανώθηκαν το Μάη του 1927, με κεντρική εκδήλωση την παράσταση του «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου και παράλληλα έκθεση με έργα λαϊκής τέχνης, γυμνικούς αγώνες στο στάδιο, λαϊκούς χορούς και πανηγύρια. Οι Γιορτές ξανάγιναν το 1930 με τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου, που γράφτηκαν στα 493-490 π.Χ.

Ο αξέχαστος ιστορικός του θεάτρου μας Γιάννης Σιδέρης σημειώνει: «Θα σταθούμε, για μια στιγμή, στον ‘Προμηθέα Δεσμώτη’. Η παράστασή του ήταν ένα ξεκίνημα, μια νέα αρχή με συνέχεια, ένα θετικό πρότυπο??? είχε το σπουδαίο μελλοντικό μεταφραστή της Τραγωδίας, τον Ι. Γρυπάρη, που είχε προετοιμάσει τον εαυτό του γι’ αυτόν τον έξοχο ρόλο από τις αρχές του αιώνα μας. Είχε Χορό ιδιαίτερο, με δική του νέαν αντίληψη, όχι συμμάζεμα και μουντζούρα απάνω στη Σκηνή??? εμπήκε στο θέατρο των Δελφών κι ένα πατάρι, ηθοποιοί με προσωπεία??? είχε κι ενδυμασίες όχι από σατέν και από ελαφρό ευτελές αισθητικά ύφασμα παρά είχε και τους αργαλειούς της Εύας (Σικελιανού) που αποδείξανε ότι δεν μπορεί ν’ αποχτήσει όγκο σεβαστό το σώμα του ηθοποιού στο θέατρο χωρίς ειδικά υφασμένα ρούχα, βαρύτερα και χαϊδευτικά για την όραση. Αμέσως μετά τον ‘Προμηθέα Δεσμώτη’ η ‘Εκάβη’ στο Στάδιο, με τη Μαρίκα Κοτοπούλη, εμφανίστηκε ντυμένη ανάλογα με το ‘κουκουλάρικα’ της Εύας, αν η ονομασία τους αυτή μπορεί να είναι η πραγματικά σωστή. Τούτο είναι η πρώτη κατάχτηση από τους Δελφούς η σχετική με το μέλλον της Τραγωδίας στον τόπο μας».

Σημαδιακή στάθηκε η παράσταση των Σικελιανών στις νεοελληνικές ερμηνείες του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Μετά τους Σικελιανούς, ο ακούραστος εργάτης της «Δελφικής Ιδέας» Λίνος Καρζής, παρ’ όλες τις αντιξοότητες, συνέχισε την παράδοση, με την έγκριση της Εύας, οργάνωσε τις «Δελφικές Εορτές» του, παρουσίασε το 1958 την άπαιχτη, και στην αρχαιότητα ακόμα, τραγωδία του Ευριπίδη «Ανδρομάχη». Η μεγάλη επιθυμία του Λ. Καρζή ήταν να καθιερώσει οριστικά τις «Δελφικές Εορτές» σε παγκόσμια κλίμακα. Άρχισε την προσπάθειά του το Μάη του 1952, με τις «Α’ Δελφικές Εορτές» του «Θυμελικού Θιάσου», σαν έφερε στην Ελλάδα τέσσερις κορυφαίους ξένους ηθοποιούς και παίξανε σε ισάριθμες γλώσσες τον «Προμηθέα Δεσμώτη».

Στις 8 Αυγούστου 1957, στο Ηρώδειο, γιορτάστηκε η τριακονταετηρίδα «Δελφικές  Εορτές», από το Αμερικανικό Εθνικό Θέατρο και Ακαδημία, και παρουσιάστηκε ο «Προμηθέας Δεσμώτης» σε μικτή αγγλική και ελληνική γλώσσα. Η νεοελληνική μετάφραση των χορικών ήταν του Ιωάννη Γρυπάρη.

Μετά το 1984 και το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν παρουσίασε τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, σε μετάφραση Παναγιώτη Μουλλά, σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, σκηνικά – κοστούμια Διονύση Φωτόπουλου, μουσική Μιχάλη Χριστοδουλίδη. Προμηθέας ο Γιώργος Λαζάνης, Ήφαιστος ο Περικλής Καρακωνσταντόγλου, Ωκεανός ο Δημήτρης Αστεριάδης, Ιώ η Ρένη Πιττακή και Ερμής ο Γιάννης Ρήγας. Η παράσταση δόθηκε και στο εξωτερικό.

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι ίσως το πρώτο από την τριλογία «Προμήθεια». Τα άλλα δύο, ο «Προμηθέας Λυόμενος» και ο «Προμηθέας Πυρφόρος», χαθήκανε. Το έργο γράφτηκε μετά το 458 π.Χ. Θέμα της τραγωδίας είναι η τιμωρία του Τιτάνα Προμηθέα από τον Δία, που άρπαξε τη φωτιά από τον Όλυμπο και τη δώρισε στους ανθρώπους. Η σύγκρουση είναι συγκλονιστική. Τα διαδραματιζόμενα αναφέρονται στο επίπεδο των θεών. Δεν παρουσιάζεται κανένας θνητός. Χρόνος είναι η αιωνιότητα και Χώρος η φύση.

  • Του Βασίλη Πλάτανου, Η ΑΥΓΗ: 18/07/2010
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: