Τα ζωτικά ψεύδη

ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 10 Ιουλίου 2010
  • Γράφει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

  • Με τη συγκυρία που για άλλη μία φορά μας δόθηκε πρόσφατα η ευκαιρία να επικοινωνήσουμε με την τέχνη αλλά και τη φιλοσοφία ζωής του Ιψεν με τις παραστάσεις στην Αθήνα του ώριμου έργου του «Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν», μας ωθεί και πάλι ο δραματουργός, να ανιχνεύσουμε τα κλειδιά του κώδικά του που τον κατέστησαν, αυτόν τον βόρειο αμφισβητία της προτεσταντικής ηθικής της παράδοσής του, πολύτιμο ψυχογράφο κάθε λαού και κάθε εποχής έκτοτε.

Από τα τρία θεμελιώδη κλειδιά της δραματουργίας του, το ερωτικό «ιψενικό τρίγωνο», την επώδυνη πορεία προς την αυτογνωσία, το ζωτικό ψεύδος, όλα πυρήνες κοινωνικής κριτικής, θα επιμείνω σήμερα στο τρίτο. Το πρώτο, το ερωτικό τρίγωνο, χωρίς να απουσιάζει από την προηγούμενη δραματουργία (ήδη τα πρώτα μοτίβα ανιχνεύουμε στους τραγικούς- «Ορέστεια», «Τραχίνιες», «Ανδρομάχη», «Ελένη») και ιδιαίτερα στο καλά δομημένο θεατρικό έργο που αποτελεί και τις πηγές της ιψενικής τεχνικής (ο Ιψεν ομολογούσε τις οφειλές του στον βουλεβαρδιέρο μάστορα Σκριμπ), στον Ιψεν ανάγει τις ρίζες του, στον βιβλικό «μύθο» των πρωτοπλάστων Αδάμ, Εύα, Οφις- που έγινε το κατ΄ εξοχήν ενοχικό αμάρτημα και προπατορικό, το οποίο όμως κυρίως κατέστησε ενοχική την προτεσταντική ηθική που στηρίχτηκε στη συζυγική καθηκοντολογία.

Το δεύτερο κλειδί είναι μια έμμονη ιδέα της ιψενικής δραματουργίας, αφού η αποτυχία των ηρώων του έγκειται στην παραπλανημένη οδό που τους οδήγησε μακριά από τη διείσδυση στον εαυτό τους. «Γίνε ο εαυτός σου, ψάξε να βρεις τον εαυτό σου». Είναι το υπαρξιακό αίτημα από τον ιψενικό «Μπραντ» και τον «Πέερ Γκυντ» έως τη «Νόρα», την «Εντα Γκάμπλερ» και τον «Μπόρκμαν». Το ίδιο ακριβώς αίτημα που στοίχειωσε και τη φιλμογραφία του Μπέργκμαν.

Το ζωτικό ψεύδος όμως είναι το μέγα κλειδί που εφηύρε ο Ιψεν για να ακτινοσκοπήσει την ηθική της αστικής κοινωνικής υποκρισίας. Δεν υπάρχει ούτε ένα έργο του μεγάλου Νορβηγού που να μην ανιχνεύει αυτό το υποκριτικό σύνδρομο. Στον «Μπόρκμαν» που είδαμε πρόσφατα, ο κεντρικός ήρωας που έχει καταχραστεί δημόσιο και ιδιωτικό χρήμα ως τραπεζίτης για να υλοποιήσει το «όραμά» του, είναι μια κατ΄ εξοχήν μεταφορική ειδωλοποίηση του καπιταλιστικού ιδεώδους. Ο μεγάλος γερμανός κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ στο θεμελιώδες έργο του όπου αποδεικνύει ατράνταχτα πως το καπιταλιστικό πνεύμα βασίζεται και υλοποιεί την προτεσταντική ηθική, της καθηκοντολογίας και της χάριτος, δεν έλεγε τίποτε άλλο παρά αυτό που ο Ιψεν μισόν αιώνα πριν διείδε και δραματοποίησε: πως ο καπιταλισμός είναι μια άλλου είδους φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας που αγιοποιεί και απολυτοποιεί την εργασία, το κέρδος και την εξουσία των χαρισματικών. Αναφέρω εδώ, κάτι που συχνά το ξεχνάμε, πως κυρίως ο βόρειος προτεσταντισμός πηγάζει από την ηθική του Καλβίνου, και όχι του Λούθηρου, που δογματίζει πως ο άνθρωπος είναι εκ Θεού προορισμένος από τη μήτρα της μάνας του με τη Θεία Χάριν ή την Αντί-χαριν. Και ό,τι και να πράξει στον βίο του ο προορισμός του, άρα και η μεταθανάτια τύχη του, δεν αλλάζουν. Τύφλα να ΄χει το μουσουλμανικό Κισμέτ.

Ο Μπόρκμαν πιστεύει και συντηρεί και στο περιβάλλον την ψευδαίσθηση, το ψεύδος που τον τρέφει, ότι το όραμά του είναι θεόσταλτο και πως μοχθηροί άνθρωποι, σατανικοί βάλθηκαν να τον εξοντώσουν. Στη μόνωσή του, στην εξορία του εντός του οίκου του έχει ανάγκη από κάποιον που να πιστέψει στο όραμά του, να συμμεριστεί την αδικία που του γίνεται και να αποδεχθεί την αισιοδοξία του πως το δίκαιο και ο προορισμένος θρίαμβός του θα λάμψουν στο μέλλον. Και επενδύει πάνω σε ένα φουκαρά πρώην θύμα του, που τον πείθει ότι είναι μεγάλος ποιητής, αδικημένος, παραγνωρισμένος, προορισμένος για τη θεατρική δόξα. Το ανθρωπάκι εκείνο έχει, κι αυτό, τις ψευδαισθήσεις του- αποτυχημένος πατέρας, ξοφλημένος σύζυγος, χρεοκοπημένος μικροκαταθέτης- εξαιτίας της απάτης του Μπόρκμαν, ζητεί το ζωτικό ψεύδος για να επιβιώσει, μια ένεση ζωής, μια προσεχή ανάσταση εκ νεκρών. Αυτοί οι δύο ρατέδες, οι αποσυνάγωγοι, οι ανέστιοι επιζητούν ο ένας στην ψευδαίσθηση του άλλου τη σωτηρία του.

Οταν σε μια κρίση αμφισβήτησης αποσύρονται τα αμοιβαία εμβόλια ψεύδους, η αποκάλυψη της γύμνιας τους, το χάος κάτω από τα πόδια τους που είναι η πραγματικότητα που έως τώρα απωθούσαν, τους οδηγούν στην απελπισία γιατί η αλήθεια, όταν έρχεται αργά, καίει.

Τις ίδιες ψευδαισθήσεις έχει ο Πέερ Γκυντ που νόμιζε πως θα βρει τον εαυτό του στη φυγή και στην περιπέτεια, ενώ η αλήθεια είναι δίπλα του στο καπνισμένο καλυβάκι της Σόλβεϊγ· τις ίδιες ψευδαισθήσεις έχει η Νόρα πιστεύοντας πως η προστασία από πατέρα και σύζυγο και η κουκλοποίηση είναι ένα δίχτυ ασφαλείας, ενώ ήταν το ζωτικό ψεύδος μιας δειλίας ώσπου να σπάσει το δίχτυ και η ζωή της αλήθειας να αρχίσει από την αρχή· τις ίδιες ψευδαισθήσεις, το ίδιο ζωτικό ψεύδος διακατέχει και την Εντα Γκάμπλερ που αρνείται να προσαρμοστεί στην αδήριτη ανάγκη της κοινωνικής της έκπτωσης και επενδύει στις φαντασιώσεις της, που τρέφουν το ψευδές είδωλο ενός αποτυχημένου που τον έχει αναγάγει σε ποιητικό σύμβολο. Ζωτικό ψεύδος τρέφει τους ήρωες της «Αγριόπαπιας», του «Μικρού Εϋολφ», της «Κυράς της Θάλασσας», του «Ρόσμερσχολμ», του «Αρχιτέκτονα Σόλνες». Η επιρροή του ιψενικού μοτίβου στο ελληνικό θέατρο πολύ νωρίς είχε αποτελέσματα. Και ο Ξενόπουλος και ο Παλαμάς και ο Νιρβάνας στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, πριν ακόμη πεθάνει ο Ιψεν, έγραψαν αντίστοιχα έργα με ζωτικά ψεύδη: «Το μυστικό της κοντέσας Βαλέραινας», «Η Τρισεύγενη», «Ο Αρχιτέκτονας Μάρθας».

Αν κατέφυγα σήμερα σε αυτό το φαντασιακό, τάχα μου ζωτικό ψέμα που τόσο ιδιοφυώς ποικιλότροπα ανέλυσε ο Ιψεν, είναι γιατί σκέφτηκα πόσοι λαοί δεν ζουν αιώνες με ζωτικά ψεύδη. Και ας μην πάμε μακριά. Αυτός ο έρμος τόπος πόσα χρόνια δεν ταλανίστηκε, δεν επένδυσε και δεν πλήρωσε ακριβά το ζωτικό ψεύδος της Μεγάλης Ιδέας του Γένους; Δύο εθνικές ταπεινώσεις, το 1897 και το 1922, χρεώνονται σε αυτό το φαντασιακό ψεύδος του μαρμαρωμένου βασιλιά και των μισοτηγανισμένων ψαριών.

Αφήνω τώρα, προς το παρόν, το ζωτικό ψεύδος στο οποίο πίστεψαν (και στην Ελλάδα εκτελέστηκαν και εξορίστηκαν) εκατομμύρια άνθρωποι, που ονομάστηκε σοσιαλιστικό μέλλον, σοβιετικός πολίτης και προλεταριακή ηθική.

Οπως στα έργα του Ιψεν, η κατάρρευση του ζωτικού ψεύδους αποδεικνύεται θανάσιμη αλήθεια και οι ήρωες ή οι λαοί τσακίζονται πέφτοντας από ψηλά όπως ο Σόλνες, αυτοκτονούν όπως η Εντα, πεθαίνουν στην παγωνιά της ερημιάς τους όπως ο Μπόρκμαν και οι τυχεροί επιστρέφουν στην αγκαλιά της γερασμένης Σόλβεϊγ.

Το ζωτικό ψεύδος είναι το μέγα κλειδί που εφηύρε ο Ιψεν για να ακτινοσκοπήσει την ηθική της αστικής κοινωνικής υποκρισίας

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: