Θέατρο των μίντια και υπέρτιτλοι

  • Ελένη Βαροπούλου | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2009

Με τις «Ρωμαϊκές τραγωδίες», μιαν υποδειγματική παράσταση του θεάτρου Τονέλγκρουπ από το Αμστερνταμ, την οποία σκηνοθέτησε ο Ιβο βαν Χόβε συνθέτοντας ένα εξάωρο τρίπτυχο από τις σαιξπηρικές τραγωδίες «Κοριολανός», «Ιούλιος Καίσαρ» και «Αντώνιος και Κλεοπάτρα», μπορούμε να αγγίξουμε τον πυρήνα ενός καυτού ερωτήματος που αφορά τη σχέση εικόνας και γραφής στο θέατρο εμποτισμένο σήμερα από την κουλτούρα των μίντια: Πώς μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά οι γραπτές λέξεις, το κείμενο στον χώρο της σκηνής, τι λύσεις, πρακτικές και αισθητικές, μπορούν να βρουν από την πλευρά τους οι καλλιτέχνες του θεάτρου στα πολλά και αντιθετικά προβλήματα του υπερτιτλισμού μιας παράστασης; Και στα δύο αυτά ειδικότερα ερωτήματα η ολλανδική παράσταση έδωσε εύστοχες απαντήσεις προτείνοντας και για τις τρεις τραγωδίες του Σαίξπηρ έναν ενιαίο σκηνικό χώρο όπου δίπλα στους εξαίρετους ηθοποιούς ρόλο συμπρωταγωνιστικό έπαιζαν οι θεατές και τα ίδια τα μέσα πληροφόρησης.

Η σκηνή ήταν οργανωμένη σαν μια υπερσύγχρονη αίθουσα επικοινωνίας και ενημέρωσης. Με τον απαραίτητο συνεδριακό εξοπλισμό, τα τραπέζια εργασίας και τα μικρόφωνα, με καναπέδες για συζητήσεις, τηλεοράσεις και ηλεκτρονικούς υπολογιστές, διακοσμητικά φυτά, αναψυκτικά, φαγητό. Σε μια μεγάλη οθόνη και σε πολλές άλλες μικρότερες προβάλλονταν βίντεο, αναμεταδίδονταν πολιτικές ειδήσεις και ρεπορτάζ από τη διεθνή πολιτική επικαιρότητα, παρουσιάζονταν μεγεθυσμένες οι εικόνες των ηθοποιών που υποδύονταν τα ιστορικά πρόσωπα στην εκσυγχρονιστική παραλλαγή τους αλλά και οι εικόνες διαφόρων θεατών που είχαν ανεβεί ως παρατηρητές στη σκηνή παίρνοντας μέρος στη σκηνική δράση, χρησιμοποιώντας το μπαρ ή το Διαδίκτυο.

Σε μια κινούμενη φωτεινή ταινία, ψηλά επάνω από τη σκηνή, αναγγέλλονταν τα ιστορικά γεγονότα, οι ημερομηνίες των σημαντικών μαχών, οι θάνατοι, οι πολιτικές εξελίξεις αλλά και δίνονταν στους θεατές πληροφορίες για την πορεία της παράστασης ή τις ενδεχόμενες επιλογές τους. Ετσι, όταν οι θεατές διάβαζαν ότι η ομάδα των τεχνικών και ηθοποιών επρόκειτο να πραγματοποιήσει αλλαγές στο σκηνικό, ενημερώνονταν και για τη δική τους δυνατότητα να εγκαταλείψουν την πλατεία, να ανεβούν στη σκηνή, να παρακολουθήσουν σώμα με σώμα τα διαδραματιζόμενα, να χρησιμοποιήσουν το Διαδίκτυο, να φάνε, να γράψουν τα σχόλιά τους για το θέαμα. Οι επιγραφές με τις οποίες ο σκηνοθέτης, πρώτον, δήλωνε τον επικό χρόνο στο εσωτερικό των τραγωδιών, δεύτερον, χρονομετρούσε τον παραστασιακό χρόνο (όταν, π.χ., ανακοίνωνε ότι υπολείπονταν ακόμη 375 λεπτά από τον θάνατο του Μάρκου Αντώνιου) και, τρίτον, προέτρεπε τους θεατές να κινηθούν προς τη σκηνή μοιράζοντάς τους έναν ρόλο συμμετέχοντος έτσι ώστε συνεχώς οι σχέσεις σκηνής και πλατείας να ανακατανέμονται αποτελούσαν στο συγκεκριμένο πολιτικό θρίλερ των «Ρωμαϊκών τραγωδιών» την τέλεια επιβεβαίωση της σκηνοθετικής επικυριαρχίας: αφού εδώ η πολιτική και η πάλη για την εξουσία εμφανίζονται σαν σύγχρονες πραγματικότητες σκηνοθετημένες από τα μίντια. Αφού η φόρμα της παράστασης σηματοδοτεί την ίδια τη στάση των τηλεθεατών απέναντι στην τηλεόραση, οι οποίοι τρώνε, μετακινούνται ή μιλάνε ενώ τα Βreaking Νews τρέχοντας μπροστά στα μάτια τους γράφουν το θέατρο της Ιστορίας. Αφού, τέλος, η σκηνοθετική εργασία υπογραμμίζει το προνόμιό της να αφηγείται τα ιστορικά γεγονότα, να διδάσκει, να υπαγορεύει συμπεριφορές, ακόμη και να χειραγωγεί σε εκείνη τη μορφή δημοσιότητας που λέγεται θέατρο.

Τα φωτεινά κείμενα καθώς τρέχουν αποτελούν έναν λόγο και μια νοηματική παρέμβαση που εισβάλλει στο πεδίο της θεατρικής εικόνας. Θυμίζουν μάλιστα εκείνες τις επιγραφές που πρωτοποριακά είχαν χρησιμοποιήσει τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ο Μπρεχτ και ο Πισκάτορ στα επικά σκηνικά διαβήματά τους. Εχοντας πλήρη επίγνωση ότι οι γραμμένες λέξεις που διαβάζονται στη σκηνή σαν εφημερίδα ή ιστορικοποιημένη εμπειρία διεγείρουν την προσοχή, προκαλούν τη σκέψη των θεατών, συντελούν στην αποστασιοποίηση, επιτείνουν τη θεατρική σύμβαση. Το φωτεινό κείμενο όμως στην ολλανδική παράσταση, ενώ παραπέμπει συγχρόνως και σε σημερινά εικαστικά έργα όπως αυτό της Τζένι Χόλτσερ, διαθέτει ως οπτικό και νοηματικό συμπλήρωμά του τη μετάφραση του σαιξπηρικού κειμένου γραμμένη σε υπερτίτλους. Σπάνια ο υπερτιτλισμός έχει αποδειχθεί τόσο επιτυχής και αποτελεσματικός όσο στις «Ρωμαϊκές τραγωδίες». Τόσο καλά εντάσσονται οι υπέρτιτλοι στη σκηνική εικόνα που ο σκηνοθέτης Ιβο βαν Χόβε ομολόγησε στη Ζυρίχη πως, όταν οι «Ρωμαϊκές τραγωδίες» παίζονται στην Ολλανδία χωρίς τους υπερτίτλους της μετάφρασης, ο σκηνικός χώρος μοιάζει φτωχότερος. «Ο υπερτιτλισμός» υποστήριξε «είναι πάντα μια υπόθεση αισθητική, καλλιτεχνική». Το θέατρο των μίντια δεν φοβάται τον υπερτιτλισμό. Οι υπέρτιτλοι, που συχνά είναι ο φόβος ηθοποιών και σκηνοθετών, δεν παρατίθενται εδώ σαν ξένο σώμα δίπλα στις εικόνες αλλά συγκροτούν μια γραφή που μετέχει στη γλώσσα των εικόνων, που ταιριάζει στους ρυθμούς του θεάτρου των μίντια, στην αισθητική του κολάζ η οποία το διέπει, στη διατάραξη του οπτικού υλικού η οποία αποτελεί μία από τις αρχές του.

Μπορεί οι σκηνοθέτες που βασίζονται στα μίντια να ενσωματώνουν με έξυπνο τρόπο τα κείμενα των υπερτίτλων έτσι ώστε να καταλήγουν σε αυτό που ο ποιητής Ούγκο Μπαλ είχε ορίσει με τη φράση του «η λέξη και η εικόνα γίνονται ένα» συνοψίζοντας έτσι τις εικαστικές πρακτικές της ιστορικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, από τους κυβιστές, φουτουριστές και ντανταϊστές ως τους σουρεαλιστές. Και για σκηνοθέτες όμως που δεν υπηρετούν την αισθητική των μίντια- ανάμεσά τους βρίσκονται καλλιτέχνες της σκηνής όπως ο Πατρίς Σερό- το ζήτημα των υπερτίτλων είναι σε τελευταία ανάλυση αισθητικό. Για τις ένθετες γραφές χρειάζεται ένας κατάλληλα διαμορφωμένος σκηνικός χώρος: το κείμενο των υπερτίτλων είναι μια οπτική δραματουργία που διεκδικεί έναν ειδικό σκηνικό χειρισμό.

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: