Μαθημένοι στο άδικο…

  • ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΔΙΑΚΟΥΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΑΥΓΗ: 03/07/2009

Στρεψιάδης: Γιατί δεν μου το λέγατε όμως τότε, και αφήσατε ένα γέρο, ένα χωριάτη

να πάρει ο νους του αέρα;

Κορυφαία: Πάντοτε έτσι κάνουμε εμείς,

σα βλέπουμε κανένα

που οι άτιμες δουλειές του αρέσουν, ώσπου

σε συμφορές να πέσει και να μάθει

να’ χει των θεών το φόβο.

[Νεφέλες, στ. 1457-1464]

Ο Αθηναίος χωρικός Στρεψιάδης μένει άυπνος εξ αιτίας των χρεών του άσωτου γιου του Φειδιππίδη. Η μόνη σωτήρια λύση για τον απελπισμένο πατέρα είναι να τον στείλει στο «Φροντιστήριο», μια σχολή ρητορείας, η οποία διευθύνεται από τον Σωκράτη και ο μαθητής διδάσκεται να κερδίζει κάθε δικαστική μάχη, ακόμα και αν έχει άδικο. Ο Φειδιππίδης αρνείται να μαθητεύσει στο «Φροντιστήριο», στο οποίο τελικά καταφεύγει ο ίδιος ο Στρεψιάδης, ο οποίος βρίσκει το δάσκαλο Σωκράτη να αιωρείται μέσα σε ένα καλάθι. Ο νέος μαθητής, εντυπωσιασμένος, ανυπομονεί να μάθει να διαστρέφει τη Δικαιοσύνη, δυστυχώς όμως είναι ανεπίδεκτος μαθήσεως και σύντομα -έπειτα από πιέσεις- τον αντικαθιστά ο γιος του. Ο Φειδιππίδης παρακολουθεί τη λεκτική μονομαχία ανάμεσα στον Δίκαιο και Άδικο Λόγο και διδάσκεται να είναι αυθάδης. Ο Στρεψιάδης απ’ τη μια θα καταφέρει να αποδιώξει τους πιστωτές, απ’ την άλλη όμως ο γιος του έχει αποθρασυνθεί πλήρως και απειλεί να δείρει τους γονείς του. Ο Στρεψιάδης πλέον απεγνωσμένος, εξ αιτίας της απρόσμενης εξέλιξης, ανεβαίνει στην στέγη του «Φροντιστηρίου» και βάζει φωτιά.

Η κλασική κωμωδία πραγματεύεται δύο κεντρικά ζητήματα: Απ’ τη μια την επιστημοσύνη των Αθηναίων, δηλαδή την αδιάλειπτη προσπάθειά τους να ερμηνεύσουν τον κόσμο, με θεωρίες που εισβάλλουν στη δικαιοδοσία του δωδεκαθέου, και γενικότερα με πορίσματα αντίθετα από κάθε μυθολογική παράδοση.

Απ’ την άλλη, ως δεύτερο καίριο ζητούμενο, είναι η εμμονή του Αριστοφάνη στις πατροπαράδοτες αξίες, εξαιτίας της απαλοιφής, απαξίωσής τους. Αντίθετα με τη λαϊκή ηθική που ήθελε τον άδικο άνθρωπο να τιμωρείται παραδειγματικά, σύμφωνα με τα προστάγματα της σύγχρονης ηθικής (της εποχής του Αριστοφάνη, αλλά βέβαια και της δικής μας) ο χρεοφειλέτης μπορεί να εξαπατήσει και να απαλλαχθεί από τους δανειστές του με φλυαρίες, χωρίς να υποστεί κοινωνικές συνέπειες. Η σύγχρονη εποχή έχει ανάγει την ανεντιμότητα σε επιστήμη, ο Άδικος Λόγος έχει προσωποποιηθεί, έχει θεοποιηθεί.

Αυτό το δεύτερο ζητούμενο που ανακύπτει από το έργο φαίνεται οικείο και απόλυτα δικαιολογημένο. Αντιθέτως, το πρώτο αντικείμενο συζήτησης -εκ πρώτης όψεως- φαίνεται παράδοξο. Πώς είναι δυνατόν ο Αριστοφάνης να στρέφεται εναντίον της πνευματικής αναζήτησης, της προόδου, των νέων θεωριών; Ανεξάρτητα από τις προσωπικές θέσεις τους, οι κωμωδιογράφοι είχαν -και έχουν- την τάση να αφουγκράζονται το κοινό και να διακωμωδούν, να εκμεταλλεύονται το δυσνόητο.

Γνωρίζουμε ότι ο Σωκράτης δεν είχε ποτέ πρόθεση να ανοίξει ρητορική σχολή, ίσα-ίσα ήταν αντίθετος στη διδασκαλία επί πληρωμή. Ο Αριστοφάνης στις Νεφέλες απέδωσε στον Σωκράτη τα κωμικά γνωρίσματα των σοφιστών, τα οποία όμως στην πραγματικότητα ελάχιστα χαρακτήριζαν τον μέγιστο φιλόσοφο. Παρόλα αυτά οι Νεφέλες έκαναν δυσμενή τη ζωή του Σωκράτη, ενισχύοντας τις φήμες εναντίον του.

Σήμερα ένας καλλιτέχνης της σάτιρας διακωμωδεί τα πρόσωπα της επικαιρότητας με μοναδική επίπτωση ο διακωμωδούμενος να γίνει ευρύτερα γνωστός ή έστω να αισθανθεί κάπως άβολα. Τον 5ο αι. π.Χ. όμως η σάτιρα όχι μόνο διαμόρφωνε ενεργά την κοινή γνώμη αλλά ο διασυρόμενος πολλές φορές μπορούσε να διωχτεί ή ακόμα και να εκτελεστεί για εγκλήματα εναντίον του κοινωνικού συνόλου. Θα ήταν αφελές βέβαια να πούμε ότι ο Αριστοφάνης ευθύνεται για το άδικο τέλος του φιλοσόφου, ο οποίος είχε σατιριστεί και στις κωμωδίες άλλων δραματουργών στο παρελθόν.

Το έργο πρωτοδιδάχθηκε στα Μεγάλα Διονύσια το 423 π.Χ. και οι κριτές το κατέταξαν τελευταίο. Στη νεοελληνική σκηνή των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα όλα τα αριστοφανικά έργα απευθύνονταν αυστηρά σε αντρικό κοινό ως πορνογραφικό είδος, ενώ οι λιγοστές απόπειρες ανάδειξης των αριστοφανικών έργων -έως την σκηνοθετική επανάσταση του Κουν- δεν είναι αξιοσημείωτες. Έκπληξη λοιπόν είχε προκαλέσει η πρωτοβουλία του Γεώργιου Θεοτοκά, διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου, ο οποίος το 1951 αποφάσισε να ανεβάσει τις Νεφέλες σε σκηνοθεσία του Σωκράτη Καραντινού. Έκτοτε, κυρίως στα υπαίθρια θέατρα, ακούστηκε συχνά η ιστορία του Στρεψιάδη. Φέτος το καλοκαίρι το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου υποδέχεται το κοινό του με τις Νεφέλες σε παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, στις 3 και 4 Ιουλίου. Με τις Νεφέλες ο ΘΟΚ θα λάβει μέρος και στο 2ο Φεστιβάλ Θεάτρου Νοτιοανατολικής Ευρώπης «Όψεις αρχαίου δράματος», που θα γίνει στη Σμύρνη, από τις 15 Ιουλίου μέχρι τις 10 Αυγούστου.

Info

ΝΕΦΕΛΕΣ του Αριστοφάνη. Σκηνοθεσία: Βαρνάβα Κυριαζή, μετάφραση Κ. Χ. Μύρη, μουσική: Σταμάτη Κραουνάκη, σκηνικά: Χάρη Καυκαρίδη, κοστούμια: Λάκ η Γενεθλή,  χορογραφία: Ισίδωρου Σιδέρη. Ερμηνεύουν: Ανδρέας Τσουρής (Στρεψιάδης), Σταύρος Λούρας (Σωκράτης), Χριστόδουλος Μαρτάς (Φειδιππίδης), Αννίτα Σαντοριναίου (Δίκαιος Λόγος), Έλενα Ευσταθίου (Άδικο Λόγος).

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: