Την τραγική πορεία της ζωής της γλύπτριας Camille Claudel, έγκλειστης για τριάντα χρόνια σε άσυλο, διηγείται η Λυδία Φωτοπούλου.

• Λίγα λόγια για την παράσταση
  

• Σημείωμα σκηνοθέτη: Η κραυγή της Καμίγ Κλοντέλ

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου περιγράφει το «Μέσα»   (Φωτογραφία:  ΑΠΕ )

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης ως θεατρικός συγγραφέας τιμήθηκε –το 1999 έγινε ακαδημαϊκός στην Εδρα Θεατρικής Δραματουργίας. Στη φωτογραφία με τα διάσημα της Ακαδημίας Αθηνών, με χαμόγελο που μιλάει για την ικανοποίηση να είσαι «Αθάνατος», γράφοντας για τη μεγάλη του αγάπη, το θέατρο… (φωτο Ηλίας Αναγνωστόπουλος και Υιοί Ο.Ε.).

Tης Eλενης Mπιστικα

Kαι τα παραμύθια με όνομα έχουν ένα τέλος… Στο κατώφλι των 90 χρόνων ο Iάκωβος Kαμπανέλλης αποφάσισε να τελειώσει μια ζωή σαν παραμύθι.

Γεννήθηκε το 1922 στη Nάξο και μπήκε στην Aκαδημία το 1999, στην Eδρα Θεατρικής Δραματουργίας, γράφοντας θεατρικά έργα, με αλήθειες και χαρές και αγωνίες.

Hταν πολυγραφότατος και από τους πολυπαιγμένους -άρα επιτυχημένος- θεατρικός συγγραφέας στο β΄ ήμισυ του 20ού αιώνα. «Xωρίς γυμνασιακή μόρφωση», σημειώνει μια ηλεκτρονική «εγκυκλοπαίδεια», που δεν γνωρίζει ότι ο Iάκωβος τέλειωσε τη Σιβιτανίδειο Σχολή -κρατική, αναγνωρισμένη Aνωτέρα Σχολή- ως σχεδιαστής.

Kαι το ότι έμαθε να σχεδιάζει αποδείχθηκε σωτήριο εφόδιο για τη ζωή του, όταν τον συνέλαβαν οι Γερμανοί σε μπλόκο της Kοκκινιάς το 1943 και τον έστειλαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Mαουτχάουζεν. Eκεί είδαν τα σχέδιά του, εντυπωσιάστηκαν και τον κράτησαν στο σχεδιαστήριο.

Γλίτωσε έτσι από τις κακουχίες ώσπου οι συμμαχικές δυνάμεις τούς απελευθέρωσαν τον Mάη του 1945. Eπιστρέφοντας στην Eλλάδα μαγεύτηκε από τις παραστάσεις του Θεάτρου Tέχνης του Kουν και κατάλαβε ποιον δρόμο έπρεπε να ακολουθήσει.

Aπό το σχέδιο στράφηκε και αφιερώθηκε στο γράψιμο, και το πρώτο του θεατρικό έργο «O Xορός πάνω στα στάχυα» παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 1950 από τον θίασο Aδαμάντιου Λεμού στα «Διονύσια» της Kαλλιθέας.

H Σιβιτανίδειος είναι στην Kαλλιθέα, ο Λεμός ήταν από τη Xίο, εκεί όπου, όπως έλεγε ο πατέρας του, είχαν εγκατασταθεί οι παππούδες του που ήταν μικρασιατικής ρίζας. Kαι, μάλιστα, το όνομά τους ήταν πρώτα «Θαλασσινός». Tο πότε έγινε Kαμπανέλλης δεν το ‘ξερε.

Στην τελευταία σελίδα της «K» είναι το βιογραφικό του Iάκωβου Kαμπανέλλη που έγραψε έργα όπως «H αυλή των Θαυμάτων», «Παραμύθι χωρίς όνομα», «Γειτονιά των Aγγέλων» και στη δικτατορία «Tο Mεγάλο μας Tσίρκο» με τον θίασο Kαρέζη-Kαζάκου που έδωσε φωνή, πέρασε μηνύματα στη μέγγενη της δικτατορίας.

Aυτά μέσα σε λίγες γραμμές για τον Iάκωβο Kαμπανέλλη που η γυναίκα του Nίκη, το γένος Iωαννίδου, ήταν από την Kωνσταντινούπολη.

Kαι η μητέρα του Iάκωβου, η Kατίνα Λάσκαρη, καταγόταν από Φαναριώτικη οικογένεια. Στη Nάξο όπου γεννήθηκε ο Iάκωβος περνούσε όλα του τα καλοκαίρια, στο πατρικό σπίτι, με τη μοναχοκόρη τους Kατερίνα και τα εγγόνια τους, τη Nίκη και τη Pοδόπη.

Πρώτη «έφυγε» η Nίκη, μια ζωή στο πλευρό του, αυτού του άλλου Iάκωβου Kαμπανέλλη που, μετά το θέατρο, η οικογένειά του και οι φίλοι του ήταν αταλάντευτες αξίες στη ζωή του.

Mια άγνωστη λεπτομέρεια που μας αποκάλυψε ο στενός φίλος του Mανώλης Tσακίρης: το σενάριο της «Στέλλας» που έγραψε ο Kαμπανέλλης κι έγινε, σε σκηνοθεσία Mιχάλη Kακογιάννη και μουσική Mάνου Xατζιδάκι, η ταινία-ορόσημο για τον ελληνικό κινηματογράφο, είχε αρχικό τίτλο «H Στέλλα με τα κόκκινα παπούτσια»… [Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tετάρτη, 30 Mαρτίου 2011]

• Εφυγε σε ηλικία 89 ετών ο «πατριάρχης του νεοελληνικού θεάτρου», ο σεναριογράφος της «Στέλλας» και του «Δράκου», ο στιχουργός του «Μαουτχάουζεν» και του «Μεγάλου μας τσίρκου»

Τον χαρακτήρισαν «πατριάρχη του νεοελληνικού θεάτρου» και «γεννήτορα του μεταπολεμικού νεοελληνικού θεάτρου». Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, ανανεωτής της θεατρικής μορφής και ο εικονοκλάστης του δραματικού περιεχομένου, έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών, χθες στις 13.50 στην εντατική μονάδα του γενικού νοσοκομείου «Μητέρα», μετά από δίμηνη νοσηλεία. Η καρδιά του δεν άντεξε και υπέκυψε σε ηλικία 89 ετών. Αφησε πίσω του έργο που χαρακτηρίζεται για τον πλούτο και τη διαχρονικότητά του, που αντικατοπτρίζει την κοινωνική ευαισθησία η οποία τον χαρακτήριζε ως άνθρωπο σε συνδυασμό με την εμπειρία του στρατοπέδου συγκέντρωσης ? στοιχεία που τον καθόρισαν. Στη γραφή του ενσαρκώνονται μαχητικά τα πιο πρωτοποριακά κοινωνικά αιτήματα της νεότερης ιστορίας της χώρας και της νεοελληνικής περιπέτειας.

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης γεννήθηκε το 1922. Το 1934, λόγω οικονομικών προβλημάτων, οι γονείς του με τα εννέα τους παιδιά μετοίκησαν στην Αθήνα. Τα προβλήματα όμως της οικογένειας αντί να λυθούν αυξήθηκαν. Ετσι αναγκάστηκε να εργάζεται την ημέρα και να σπουδάζει σε μια νυχτερινή τεχνική σχολή. Τη δίψα του για μόρφωση την κάλυψε νοικιάζοντας βιβλία από τα παλαιοβιβλιοπωλεία. Στα 18 του χρόνια ήταν ήδη γνώστης μεγάλου μέρους της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Στην Κατοχή αναμείχθηκε στην Αντίσταση, αλλά όταν πιάστηκε από τους Γερμανούς, το 1943, σε μιαν απόπειρα απόδρασης από την Ελλάδα, συνελήφθη από την Γκεστάπο και μεταφέρθηκε στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν, στην Αυστρία. Εμεινε κρατούμενος μέχρι τις 5 Μαΐου 1945, οπότε απελευθερώθηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις και έγινε ένας από τους λίγους επιζήσαντες. Οταν επέστρεψε στην Αθήνα, οι παραστάσεις του «Θεάτρου Τέχνης-Κάρολος Κουν», τον χειμώνα του 1945-46, τον συνάρπασαν. «Εκεί ανακάλυψα τον εαυτό μου και τον προορισμό μου» έλεγε. Αν και δεν ολοκλήρωσε γυμνασιακή μόρφωση, έδειξε ιδιαίτερη αφοσίωση στο γράψιμο. Ως θεατρικό συγγραφέα τον ανακάλυψε ο Αδαμάντιος Λεμός. Το πρώτο θεατρικό έργο του, «Ο χορός πάνω στα στάχυα», παρουσιάστηκε τη θερινή θεατρική περίοδο 1950 από τον θίασο Λεμού στο θέατρο «Διονύσια» της Καλλιθέας. Το τελευταίο έργο του, το «Μια κωμωδία», παίχτηκε στο Ηρώδειο στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών (2002). Τα περισσότερα έργα του ανέβηκαν από το «Θέατρο Τέχνης» και το Εθνικό Θέατρο.

Ο Καμπανέλλης πρώτος ερεύνησε ως συγγραφέας τις κοινωνικές και οικονομικές αιτίες της νεοελληνικής κακοδαιμονίας και κατόρθωσε να εντοπίσει τον τυπικό αντιπροσωπευτικό Ελληνα της μεταπολεμικής περιόδου. Ετσι σχεδίασε με δραματική αποτελεσματικότητα έναν ονειροπόλο και μικροαπατεώνα, ερωτικό και προδομένο, παγιδευμένο και γενναιόδωρο ταυτόχρονα άνθρωπο, μοιρασμένο ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα, στην αγάπη και το χρήμα, στην αλήθεια, την πλάνη και το ζωτικό ψεύδος.

Η θεματολογία και οι χαρακτήρες-τύποι του Καμπανέλλη αποτέλεσαν πρότυπο και αφετηρία για όλους τους μεταγενέστερους θεατρικούς συγγραφείς. Τεράστια υπήρξε επίσης η συμβολή του στον κινηματογράφο, γιατί ως σεναριογράφος συνέδεσε το όνομά του με νέους πρωτοπόρους κινηματογραφιστές: Κακογιάννης («Στέλλα»), Κούνδουρος («Ο Δράκος»), Γρηγορίου («Αρπαγή της Περσεφόνης»), Γεωργιάδης («Κορίτσια στον ήλιο»), Γλυκοφρύδης («Με τη λάμψη στα μάτια», βραβείο σεναρίου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 1966). Ο ίδιος εξάλλου σκηνοθέτησε πάνω σε δικό του σενάριο την ταινία «Το κανόνι και τ’ αηδόνι» (1968).

Η συνεργασία του ως στιχουργού με σημαντικούς συνθέτες προώθησε το υψηλό επίπεδο ποιότητας του ελληνικού τραγουδιού: «Παραμύθι χωρίς όνομα» (Χατζιδάκις), «Μαουτχάουζεν» (Θεοδωράκης), «Το μεγάλο μας τσίρκο»(Ξαρχάκος), «Κύκλος με την κιμωλία» (Μαμαγκάκης). Το 1963 έγραψε το πεζογράφημα «Μαουτχάουζεν».

Εργα του Ιάκωβου Καμπανέλλη έχουν μεταφρασθεί (και παιχτεί) σε Αγγλία, Αυστρία, Γερμανία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Βουλγαρία και Σουηδία. Ασχολήθηκε επίσης με τη δημοσιογραφία. Υπήρξε μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων, Επίτιμος Διδάκτωρ της Θεατρολογικής, ενώ εξελέγη παμψηφεί τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Επίσης έχει τιμηθεί από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας με την απονομή ανωτάτου παρασήμου. Ζούσε στην Κυψέλη, και είχε μία κόρη, τη σκηνογράφο Κατερίνα Καμπανέλλη. Πριν από μία εβδομάδα είχε χάσει τη σύζυγό του, σύντροφο ζωής μία 60ετία, Νίκη Καμπανέλλη.

Η νεκρώσιμος ακολουθία θα ψαλλεί το Σάββατο στις 11.30 π.μ. στην Αγία Ζώνη Κυψέλης. Θα ακολουθήσει η ταφή στο Β’ Νεκροταφείο.

• Η αυλή των θαυμάτων και το παραμύθι χωρίς όνομα

Δεκατέσσερα κινηματογραφικά σενάρια και πάνω από είκοσι θεατρικά έργα μάς άφησε «κληρονομιά» ο Ιάκωβος Καμπανέλλης. Ανάμεσά τους: «Η αυλή των θαυμάτων», «Το παραμύθι χωρίς όνομα», «Η ηλικία της νύχτας», «Η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια», «Γειτονιά των Αγγέλων», «Βίβα Ασπασία», «Οδυσσέα γύρισε σπίτι», «Αποικία των τιμωρημένων», «Το μεγάλο μας τσίρκο», «Ο εχθρός λαός», «Ο μπαμπάς ο πόλεμος», «Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού», «Ο αόρατος θίασος», «Ο δρόμος περνά από μέσα», «Στη χώρα του Ιψεν», «Μια συνάντηση κάπου αλλού», «Πρόσωπα για βιολί και ορχήστρα», «Εβδομη μέρα της δημιουργίας», «Η τελευταία πράξη», «Ο γορίλλας και η Ορτανσία», «Η αποικία των τιμωρημένων», «Αυτός και το παντελόνι του» κ.ά. (κυκλοφορούν σε επτά τόμους από τον «Κέδρο»).

• «Σημείο αναφοράς»
  «Η ζωή και το πολυσήμαντο έργο του θα συνεχίσουν να αποτελούν σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές» αναφέρει στη συλλυπητήρια δήλωση του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Ππούλιας. Συλλυπητήρια τηλεγραφήματα έστειλαν μεταξύ άλλων το ΥΠ.ΠΟ.Τ., η ΝΔ, το KKE, ο ΣΥΝ, και το ΚΘΒΕ.

ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΚΑΡΑΛΗ, ΕΘΝΟΣ, 30/3/2011

Ενα μικρό αφιέρωμα στον Ιάκωβο Καμπανέλλη πραγματοποιεί σήμερα και αύριο η ΕΡΤ. Απόψε στις 18.15 η ΝΕΤ θα μεταδώσει το ντοκιμαντέρ «Ιάκωβος Καμπανέλλης» από τη σειρά «Η ιστορία των χρόνων μου». Στις 23.00, η ΕΤ-1 θα προβάλλει σε επανάληψη την εκπομπή «Η ζωή είναι αλλού» με τον αξέχαστο θεατρικό συγγραφέα και ακαδημαϊκό και αμέσως μετά (24.00) το θεατρικό του έργο «Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού». Αύριο θα μεταδοθεί σε επανάληψη (ΕΤ-1, 18.00) και η εκπομπή «Εξιστορείν και ιστορείν» με τον Ι. Καμπανέλλη, που διετέλεσε και γενικός διευθυντής της ΕΡΑ (1981-1987), να εξιστορεί αναμνήσεις του από την κατοχή, τη σύλληψή του και τον εγκλεισμό του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν κ.ά.