Το αρχαίο δράµα µάς βοηθά να καταλάβουµε και την πολιτική και την κάθαρση, συµφώνησαν ο σκηνοθέτης Πέτερ Στάιν και ο καθηγητής στο Χάρβαρντ Γκρέγκορι Ναζ στον εναρκτήριο «Αθηνών διάλογο» στο συνέδριο του Ιδρύµατος Ωνάση
Του Παύλου Ηλ. Αγιαννίδη, ΤΑ ΝΕΑ: Πέμπτη 25 Νοεμβρίου 2010
Σε ένα χωριό της Εύβοιας χθες, από το µεσηµέρι, ένα καφενείο είχε συνδεθεί στο Ιντερνετ και προέβαλε λάιβ, σε µεγάλη οθόνη, για τους θαµώνες του τους διαλόγους µεταξύ ανθρώπων της τέχνης και του πνεύµατος απ’ όλο τονκόσµο που έδιναν το «παρών» σε ένα πρωτότυπο διεθνές– τριήµερο– συνέδριο στη Στέγη Γραµµάτων και Τεχνών του Ιδρύµατος Ωνάση υπό τον τίτλο «Αθηνών ∆ιάλογοι».
Στις 13.30 δε, όταν ακόµη η αµερικανική ήπειρος δεν είχε ξυπνήσει για να συνδεθεί online µε το συνέδριο «Αθηνών ∆ιάλογοι», µετρήθηκε πως παρακολουθούσαν την εναρκτήρια συνεδρία πάνω από 3.000 χρήστες, την ώρα που η αίθουσα των«∆ιαλόγων» ήταν κατάµεστη και χρειάστηκε να επιστρατευθεί και δεύτερη, δίπλα, µε γιγαντοοθόνη. Εντυπωσιακό δε θεωρούνταν από τους διοργανωτές ότι η αίθουσα δεν έµεινε άδεια µέχρι το βράδυ.
Οι διάλογοι συνεχίζονται σήµερα µε τις ενότητες «Ιστορία και Ιστορίες» και «Λόγος και Τέχνη» και θα ολοκληρωθούν το Σάββατο, αν και στο Ιντερνετ µπορούν να συνεχιστούν για πολύ ακόµη, όπως ευχήθηκε στον εναρκτήριο χαιρετισµό του ο πρόεδρος του Ιδρύµατος Ωνάση Αντώνης Παπαδηµητρίου.
Στην έναρξη προβλήθηκε και µια γοητευτική συνοµιλία δύο ανθρώπων του θεάτρου αφενός και των γραµµάτων αφετέρου, που πάνω στη συζήτησήτους για τη χρήση του αρχαίου ελληνικού δράµατος στη ζωή µας κατέληξαν και οι δύο να παίζουν τον ρόλο του διδασκάλου, µε την αρχαία ελληνική έννοια. Ο σκηνοθέτης της µνηµειώδους «Ορέστειας» Πέτερ Στάιν και ο καθηγητής Κλασικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήµιο του Χάρβαρντ Γκρέγκορι Ναζ βρέθηκαν ενώπιος ενωπίω – µπροστά στην κάµερα – στο περιθώριο των προβών του πρώτου στο Φεστιβάλ του Ζάλτσµπουργκ για το ανέβασµατου σοφόκλειου «Οιδίποδα επί Κολωνώ», που συζητείται να έρθει και στην Ελλάδα.
Πέτερ Στάιν: Λέω συχνά στους ηθοποιούς πως πρέπει να αντιµετωπίζουµε τα αρχαία τραγικά κείµενα µε τον τρόπο που αντιµετωπίζουµε τα µαρµάρινα θραύσµατα αγαλµάτων που βρίσκουµε θαµµένα στη γη. Βρίσκουµε το κεφάλι, τα πόδια και πρέπει να φανταστούµε σιγά σιγά πώς ήταν το όλον. Λέω επίσης συχνά ότι για να κατανοήσεις τα γραπτά έργα τέχνης πρέπει να τα φέρεις στο φως της σκηνής. Εκεί ανακαλύπτεις τη δεξιοτεχνία και το εντυπωσιακό εύρος της φαντασίας του δηµιουργού τους.
Γκρέγκορι Ναζ: Στο «Συµπόσιο» του Πλάτωνα αναφέρεται µιαγιορτή µετά τη νίκη του Αγάθωνα µε παρουσία 30.000 ανθρώπων. Πολλοί ιστορικοί αµφισβητούν ότι αυτός ο αριθµός είναι πραγµατικός. Οµως µιλάµε για µια κρατικήθεατρική παράσταση, µιλάµε για την παρουσία των πολιτικών συν τους εκπροσώπους των συµµάχων. Στην πραγµατικότητα όµως φαντάζοµαι ότι στο κοινό θα ήταν γυναίκες, δούλοι, περαστικοί… Αλλά νοµίζω όµως ότι ακριβώς λόγω της µεγαλοπρέπειας του κράτους υπάρχει µια παραδοχή ότι πρόκειται για κάτι σηµαντικό και ιερό. Και όταν λέω «ιερό» το εννοώ ανθρωπολογικά, όπως θα το έβλεπε κάποιος απέξω. Ετσι, ακόµη κι όταν ο Αριστοτέλης µιλάει για κάθαρση ή πάθος, κοσµικοποιεί τις έννοιες. Για τον απλό πολίτη που παρακολουθεί αρχαίο δράµα, αυτό είναι ιερό. Το πάθος δεν αφορά απλώς ένα άτοµο αλλά τη συλλογική αντίληψη. ∆εν θέλω να γίνω πολύ… τελετουργικός. Απλώς λέω πως ακόµη και στο κοσµικό σύµπαν, φερ’ ειπείν, του Ευριπίδη καταλαβαίνει κάποιος πως υπάρχει κάτι το ιερό.
Στάιν: Το ιερό υπάρχει. Το αρχαίο δράµα είναι ιερό. Οµως για µένα το θέατρο στην ίδια του τη δοµή έχει την τάση να αποδοµείτο µυστήριον, να κάνει τα πάντα ορατά και ελέγξιµα…
Ναζ: Ο τρόπος που προσεγγίσατε την τριλογία της «Ορέστειας» είναι µια τέλεια ενσάρκωση όχι µόνον του τι είναι θέατρο, αλλά και τι είναι κοινωνία. Αλλωστε, σύµφωνα µε τον Αισχύλο, η τριλογία της «Ορέστειας» δεν είναι µόνον ένα σχόλιο για την ανθρώπινη υπόσταση, αλλά και για την κοινωνία ολόκληρη και τις δυνατότητές της να φτάσει σε ένα ιδεώδες που δενυπάρχει αλλά µπορούµε να το φαντασιωθούµε µε όχηµα το θέατρο.
Στάιν: Εκεί ανακάλυψα κάτι που µε βοήθησε να κατανοήσω την πολιτική κατάσταση σήµερα. Ειδικά στα τέλη του 20ού αιώνα συνειδητοποιήσαµε ότι όλα όσα έµοιαζαν να είχαν συντηχθεί σε κάτι νέο, διαλύθηκαν στα εξ ων είχαν συντεθεί. Και γυρίσαµε ξανά στα αρχικά αυτόνοµα δεδοµένα. Στον 21ο αιώνα τα πράγµατα είναι χειρότερα. Είµαστε αντιµέτωποι µε µια γενική οπισθοδρόµηση. Πίσω, στη µεσαιωνική σκέψη. Και δεν εννοώ µόνον τις ισλαµικές κοινωνίες, αλλά και τις δικές µας – όλες οπισθοδροµούν. Το συνειδητοποίησα απλά και στην «Ορέστεια» το έκανα σαφές µε την αντίστιξη λευκού-µαύρου. Με το που αγγίζει απλά η λευκή Αθηνά µε το χέρι της τη µαύρη Ειρήνη και το επαναλαµβάνει, σιγά σιγά αυτή η πράξη γίνεται χάδι που ενέχει και ερωτικό στοιχείο. Αυτό ήταν σηµείο καµπής για µένα. Και µε έκανε να αλλάξω την άποψή µου για το τι ακριβώς είναι η πολιτική και πώς είναι οργανωµένα τα πράγµατα.
INFO: Παρακολουθήστε τους διαλόγους ζωντανά στο Ιντερνετ: http:// www.sgt.gr/ gr/newsitem /17,19,17
- «Κάθαρση είναι τελικά η επίγνωση ότι είµαστε θνητοί»
«Το µεγάλο πρόβληµα είναι να εξηγήσω σε ηθοποιούς και κοινό τι σηµαίνει κάθαρση», λέει ο Πέτερ Στάιν στον διάλογό του µε τον καθηγητή Γκρέγκορι Ναζ. «Οταν αφηγείσαι την τραγική ιστορία, το ανθρώπινο πεπρωµένο δεν είναι µόνον παράδοξο, αλλά φαντάζει αστείο. Το να γεννιέσαι για να πεθάνεις είναι παράδοξο από µόνο του, που και να το σκεφτείς µόνο δεν µπορείς να ησυχάσεις. Γι’ αυτό ο Χορός (στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Σοφοκλή) θυµίζει πως το να µην έχεις γεννηθεί είναι καλύτερο από οτιδήποτε άλλο. Και αν έρθεις στο φως, πρέπει να επιστρέψεις το ταχύτερο πίσω – αυτό είναι το δεύτερο καλύτερο. Αν συνεχίζεις να ακούς αυτή την αλήθεια για την ανθρώπινη υπόσταση και συνεχίζεις να ζεις γνωρίζοντάς το, τότε γίνεται ένα είδος ηρωικής πράξης. Το γεγονός ότι είµαστε σε θέση να αναγνωρίζουµε πως έχουµε γεννηθεί για τον θάνατο και συνεχίζουµε, περνώντας διά πυρός και σιδήρου, σηµαίνει “είµαι δυνατός”, “κατέχω τη γνώση”, “µπορώ να ζω µε τρόπο συνειδητό”. Αυτός είναι ο δικός µου ορισµός για την κάθαρση».
