Της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΔΙΑΚΟΥΜΟΠΟΥΛΟΥ*
Ο Ευγένιος Ιονέσκο γεννήθηκε το 1909 στην μικρή πόλη Σλάτινα της Ρουμανίας (αν και ο ίδιος, μπερδεύοντας τους μελετητές με μια δόση κοκεταρίας, ανέφερε το 1912 ως ημερομηνία γέννησής του). Τα παιδικά του χρόνια στιγματίζονται από την οικονομική ανέχεια και τις οικογενειακές συγκρούσεις, ενώ διαρκώς μετακινείται μεταξύ Ρουμανίας και Γαλλίας -η μητέρα του ήταν Γαλλίδα. Τα χρόνια του Μεσοπολέμου σπούδασε γαλλική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Βουκουρεστίου, το οποίο, χάρη στην επίδραση της γαλλικής κουλτούρας, μεταμορφώνεται σε πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο της εποχής, με κύριο άξονα την ομάδα Criterion, της οποίας μέλη είναι και οι δύο σπουδαίοι Ρουμάνοι διανοούμενοι Mircea Eliade και Emil Cioran. Ωστόσο ο ναζισμός και η ανελευθερία έκφρασης δηλητηριάζουν τη Ρουμανία και ο Ιονέσκο το 1938 εγκαταλείπει το Βουκουρέστι και μεταβαίνει στο Παρίσι. Μετά τον πόλεμο η οικογένεια -ο συγγραφέας, η σύζυγος και η κόρη τους- αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες και ο ίδιος εργάζεται ως διορθωτής, αλλά και ως εργάτης σε εργοστάσιο χρωμάτων, ενώ παράλληλα διεισδύει στους λογοτεχνικούς κύκλους του Παρισιού.
Τον Μάιο του 1950 στο θέατρο των Noctambules ανεβαίνει H φαλακρή τραγουδίστρια, σημειώνοντας αποτυχία. Σύσσωμη η γαλλική κριτική καταδίκασε το έργο, εκτός από τους Μπρετόν, Σουπώ και τον Σαρτρ, οι οποίοι απροσδιόριστα άρχισαν να διαισθάνονται ότι ένα νέο θεατρικό είδος γεννιόταν. Συνοδοιπόροι του Ιονέσκο στην προσπάθεια ανατροπής του συμβατικού θεάτρου ήταν ο Ρωσοαρμένιος Αντάμοφ, που τα έργα του Η μεγάλη και η μικρή επιχείρηση και Η εισβολή παίχτηκαν την ίδια περίοδο, αλλά και ο Ιρλανδός Μπέκετ, που τρία χρόνια αργότερα, το 1953, κατέκτησε το Παρίσι με το έργο του Περιμένοντας τον Γκοντό.
Ο Ιονέσκο, απτόητος από την αρνητική κριτική, γράφει Το μάθημα, που επίσης δεν σημειώνει επιτυχία. Παρόλ’ αυτά, ο συγγραφέας, ακλόνητος από τους επικριτές του, γράφει τα έργα: Οι καρέκλες, Ο αφέντης, Η έκθεση αυτοκινήτου, Το μέλλον είναι στα αυγά, Τα θύματα του καθήκοντος, Ανιψιά-σύζυγος, Η κοπέλα της παντρειάς κ.ά., τα οποία σχεδόν στο σύνολό τους δεν αξιολογούνται θετικά από την κριτική. Το αρνητικό κλίμα θα ανατραπεί το 1953, όταν ο Ιονέσκο είναι 44 ετών. Ο Άγγλος σκηνοθέτης Πήτερ Χωλ -τότε ήταν μόλις 25 ετών- αποφάσισε να ανεβάσει Το μάθημα στο Royal Court του Λονδίνου, σημειώνοντας για πρώτη φορά μεγάλη επιτυχία, θέτοντας τη θεμέλια λίθο στην καταξίωση και πρόσληψη του Γαλλορουμάνου συγγραφέα. Το 1957 τα έργα του Η φαλακρή τραγουδίστρια και Το μάθημα έκαναν πρεμιέρα στο θέατρο Huchette και… συνέχισαν να παίζονται έως και σήμερα. Ο σκηνοθέτης Μπατάιγ είπε για το έργο το 2007: «Το ανεβάσαμε για ένα μήνα και το παίζουμε μισόν αιώνα…». Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 γράφεται Ο ρινόκερος, έργο που θα παρουσιαστεί αρχικά στο Ντύσελντορφ, στη συνέχεια στο Royal Court του Λονδίνου σε σκηνοθεσία του Όρσον Γουέλς με τους Λώρενς Ολιβιέ και Τζόαν Πλόουραϊτ. Στη Γαλλία παίχτηκε το 1960 στο Odeon, σε σκηνοθεσία του Ζαν Λουί Μπαρώ, δηλαδή στο σπουδαιότερο γαλλικό θέατρο και από τον σπουδαιότερο Γάλλο σκηνοθέτη της εποχής. Από κει και στο εξής η καλλιτεχνική του πορεία συνεχίζεται αδιάλειπτη και επιτυχής: Ο βασιλιάς πεθαίνει, Η πείνα και η δίψα, Μακμπέτ κ.ά. Το 1970 εκλέχθηκε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1994, δέχτηκε αμέτρητες διακρίσεις: Το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής, Διεθνές Βραβείο Σύγχρονης Τέχνης, Βραβείο T.S. Eliot, Μετάλλιο της Πόλης των Παρισίων και άλλα πολλά.
Όταν το 1989 νοσηλευόταν σε κλινική ζήτησε από την κόρη του να μεταφέρει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιστολή του εναντίον του Τσαουσέσκου. Στο κατηγορητήριό του κατήγγελλε την πνευματική αφαίμαξη της Ρουμανίας και τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης του ρουμανικού λαού.
Οι θεατρολόγοι χωρίζουν την εργογραφία του Ιονέσκο σε δύο περιόδους. Η πρώτη, από το 1949 έως το 1952, χαρακτηρίζεται σχεδόν «αντιθεατρική», με έργα δίχως πλοκή, δράση, αρχή και τέλος. Κυρίαρχα θέματα είναι η αδυναμία επικοινωνίας των «αντιηρώων», ο φόβος του θανάτου, το παράλογο της ύπαρξης. Στην επόμενη περίοδο, μετά το 1958, στα έργα του εντείνεται η αγωνία του θανάτου, αλλά και δεσπόζει η αδυναμία κατάκτησης της ευτυχίας. Πέρα από την τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης, θέματα πολιτικά δεσπόζουν στα τελευταία έργα του συγγραφέα. Ο ίδιος ο Ιονέσκο καταδίκαζε την στρατευμένη τέχνη, δίχως όμως να καταφέρει να απαλείψει ιδεολογικές τοποθετήσεις από τα δικά του έργα. Προασπίζεται την ελευθερία έκφρασης-λόγου, καταδικάζει την πολιτική βία, αλλά και τη ρηχότητα της μικροαστικής τάξης, όπως παράδειγμα στο Μάθημα, όπου ο Καθηγητής θέλει να επιβάλει την στείρα γνώση.
Ο Ιονέσκο ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια μελέτησε τους Γάλλους συμβολιστές και υιοθέτησε την αγάπη τους για την ποιητική γλώσσα, όχι όμως για τον λυρισμό. Κατέρριψε τους γλωσσικούς κανόνες και δημιούργησε το δικό του γλωσσικό κόσμο. Πολλές φορές έδειξε απέχθεια για το θέατρο, λάτρευε όμως το θέατρο μαριονέτας. Απέρριψε τον ορθολογισμό και επαίνεσε το παράλογο και γι’αυτόν τον λόγο έλαβε την ετικέτα του πρωτοπόρου του θεάτρου του παραλόγου από τον Άγγλο μελετητή-κριτικό Μάρτιν Έσλιν, ο οποίος στην ίδια κατηγορία ενέταξε πολλούς σύγχρονους του Ιονέσκο δραματογράφους, οι οποίοι όμως, χάρη στις γλωσσικές και δραματουργικές ιδιαιτερότητες τους, χρήζουν ειδικής μελέτης. Ο Ιονέσκο ήρθε σε ρήξη με τα ανάλαφρα έργα του γαλλικού βουλεβάρτου του εύπορου κοινού. Υπήρξε ένας τολμηρός ανανεωτής του γαλλικού θεάτρου, ένας απ’ τους πρωτοπόρους του νέου θεάτρου. [Η ΑΥΓΗ: 28/05/2010]
* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος
