• Με τις «Νύχτες εξόδου», που περιλαμβάνουν μονολόγους του Μανιώτη και του Καμπανέλλη, ο ηθοποιός και σκηνοθέτης γιορτάζει τα πενήντα του χρόνια στο θέατρο

Πενήντα χρόνια στο θέατρο κλείνει το 2010 ο Τάκης Βουτέρης και το γιορτάζει με δύο μονολόγους στην παράσταση με τον γενικό τίτλο «Νύχτες εξόδου», η οποία περιλαμβάνει την «Εξοδο» του Γιώργου Μανιώτη και τις «Δύσκολες νύχτες του κυρίου Θωμά», που έγραψε προ τριετίας ειδικά για εκείνον οΙάκωβος Καμπανέλλης.

Καθισμένος στο γραφείο του Θεάτρου Εξαρχείων, που γιορτάζει κι αυτό, με τη σειρά του, την πρώτη του εικοσαετία, ο σκηνοθέτης και ηθοποιός κάνει μια αναδρομή στις δεκαετίες που πέρασαν και στέκεται κατ΄ αρχάς στις απώλειες, τις σημαντικές εκείνες απώλειες που τον διαμόρφωσαν, ξεκινώντας από το Θέατρο Τέχνης, παράλληλα με τη Νομική.

«Ο Γιώργος Λαζάνης ήταν ένας αγαπημένος άνθρωπος για μένα,ένας πολύ σπουδαίος ηθοποιός και ουσιαστικά ο δάσκαλός μου στη σχολή. Είχαμε συνδεθεί πολύ φιλικά, κάναμε παρέα. Μετά εγώ έφυγα. Δύσκολα αλλά ευτυχισμένα χρόνια» λέει και προσθέτει: «Οταν είσαι νέος δεν σε ενδιαφέρει τι θα συμβεί αργότερα. Ζεις το τώρα και μάλιστα πολύ ωραία. Κοιμόμασταν μέσα στο θέατρο, κρυώναμε αλλά όλα γύρω μας ήταν ζεστά… Το θέατρο, οι φίλοι, τα κορίτσια.

Και τώρα είναι ωραία τα χρόνια, μόνο που είμαι εβδομήντα χρόνων».

Μαθητής ακόμη της σχολής έπαιξε στον «Αρτούρο Ούι» του Μπρεχτ- πρωταγωνιστής ήταν ο Λαζάνης. «Θυμάμαι τον Κουννα τον διδάσκει και δεν νομίζω να έχω αισθανθεί στο θέατρο άλλη φορά τέτοια συγκίνηση και μέθεξη. Ηταν τόσο προικισμένος. Στους “Πέρσες” για να διδάξει τον Αγγελιαφόροξεκίνησε από το φουαγέ, ήρθε τρέχοντας στη σκηνή και έπεσε στο πάτωμα γλείφοντάς το μανιωδώς. Ηταν σαν να έβλεπες τον αγώνα που έκανε ο Αγγελιαφόρος για να φέρει το μήνυμα από τη Σαλαμίνα στην Αθήνα. Συγκλονιστική στιγμή».

Το 1968 μαζί με μια ομάδα ηθοποιών (Χαραλάμπους, Καυκαρίδης, Μπεμπεδέλη, Γαϊτανοπούλου, Βουτέρης, Καραγιάννη ) αποχώρησε από το Θέατρο Τέχνης γιατί ένιωθε να ασφυκτιά στην Αθήνα της επταετίας. «Στην Κύπρο συνάντησα έναν από τους πιο σημαντικούς ανθρώπους της ζωής μου, τον Ανδρέα Χριστοφίδη, γενικό διευθυντή τότε του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου και Τηλεόρασης, μετέπειτα υπουργό Παιδείας, ποιητή. Ηταν εκείνος που μας αγκάλιασε και μας έφτιαξε θέατρο. Εκεί, με τις καταβολές που κουβαλούσαμε, ανακαλύψαμε την τέχνη μας». Στην Κύπρο γνώρισε και τον πρέσβη της Κούβας, μέσα από τον οποίο μυήθηκε στο θέατρο της Λατινικής Αμερικής. Δύο χρόνια μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, το 1976, ίδρυσε το Θέατρο του Πειραιά: «Λειτούργησε για 13 χρόνια και ήταν κυρίως αφιερωμένο στο ελληνικό έργο (σ.σ.:Διαλεγμένος, Μανιώτης, Μάτεσις, Ζιώγας, Χρυσούλης, Σκούρτης, Καμπανέλλης κ.ά.), στον απόηχο της μεταπολιτευτικής φιλοσοφίας» . Το 1990, μαζί με τηνΑννίτα Δεκαβάλλα, εγκαινίασαν το Θέατρο Εξαρχείων και στράφηκαν στο παγκόσμιο ρεπερτόριο (ανέβασαν πολύ Αρθουρ Μίλερ, με τον οποίο και ανέπτυξαν φιλικές σχέσεις).

«Γνώρισα την Αννίτα το 1981, όταν ήρθε να ζητήσει δουλειά στο Θέατρο του Πειραιά. Μόλις είχε τελειώσει τη Σχολή του Κατσέλη. Και από τότε είμαστε μαζί. Με τη νεότητά της μπόλιασε εμένα και όλα όσα κάναμε. Με τον καιρό έγινε μια άξια συνάδελφος ηθοποιός. Παράλληλα είναι η εισηγήτρια του δραματολογίου καθώς έρχεται σε επαφή με έργα από όλον τον κόσμο. Τα διαβάζει και prima vista τα μεταφράζει σε μένα ενώ οι μεταφράσεις που κάνει για το θέατρο ξεχωρίζουν. Αρα κρατάει ένα μεγάλο μέρος, ίσως και το μεγαλύτερο του Θεάτρου Εξαρχείων».

Ο Τάκης Βουτέρης ξεχωρίζει τους δύο μονολόγους που θα ερμηνεύσει και ως προς τη θεματολογία και ως προς τη γλώσσα τους-«έχουν τη λατρεία του λόγου, της ελληνικής λέξης, κάτι που απουσιάζει αισθητά σήμερα». Ξεκινά με την ένταση του κειμένου του Μανιώτη για να καταλήξει στη γλυκύτητα του Καμπανέλλη. Στην αρχή είναι ο στρατηγός που απευθύνεται, σε άπταιστη καθαρεύουσα, στους νεοσύλλεκτους πριν από την πρώτη τους έξοδο στην πόλη. Τους μιλάει για τη διαστρωμάτωση της πόλης και τη συμπεριφορά τους- αλλιώς συμπεριφέρεσαι στο κέντρο, αλλιώς στην παραλία ή στις ακραίες συνοικίες. «Κάποια στιγμή» λέει ο Τάκης Βουτέρης «περνά στην προσωπική του ζωή και μιλάει με τους αντίστοιχους όρους σε μια de profundis εξομολόγηση ενός γεροστρατηγού που έχει συσσωρεύσει μέσα του μίσος». Και εκεί εμφανίζεται ο καλοκάγαθος κύριος Θωμάς, ο συνταξιούχος καθηγητής που ξενυχτάει και μιλάει στη γυναίκα του- σαν να είναι εκεί δίπλα του, κι ας έχει πεθάνει.

«Οχι, δεν θα άλλαζα τίποτα μέσα σε αυτά τα πενήντα χρόνια» καταλήγει. «Μόνο που θα ήθελα περισσότερη οικονομική άνεση στη δουλειά μουαλλά αυτό είναι κάτι που το μοιράζομαι με πολλούς. Ζούμε σε ένα κράτος που δεν αγαπά το θέατρο και αυτό είναι πολύ θλιβερό». Μοιρασμένος ανάμεσα στη σκηνοθεσία και στην υποκριτική, ξεχωρίζει και ρόλους και έργα μέσα σε αυτόν τον μισό αιώνα: τον μεσιέ Ενρί από την «Ευρυδίκη» του Ανούιγ στην Κύπρο, την «Αυλή των Θαυμάτων» του Καμπανέλλη στο ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων αλλά και με ερασιτέχνες στις φυλακές της Αίγινας, το «Μάνα, μητέρα, μαμά» του Διαλεγμένου στο Θέατρο του Πειραιά, την «Κυρία Κλάιν» με την Ελένη Χατζηαργύρη- «μια γνωριμία με έναν υπέροχο άνθρωπο και μια μεγάλη ηθοποιό», το «Σπασμένο γυαλί» του Μίλερ για την ερμηνεία της Αννίτας Δεκαβάλλα, όπως και τις «Χρωματιστές γυναίκες» του Ζιώγα… Τώρα είναι η σειρά για «Νύχτες εξόδου».

Η παράσταση «Νύχτες εξόδου» περιλαμβάνει τους μονολόγους «Η έξοδος» του Γιώργου Μανιώτη και «Οι δύσκολες νύχτες του κυρίου Θωμά» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, σε σκηνοθεσία και ερμηνεία του Τάκη Βουτέρη. Σκηνικά Μαγιού Τρικεριώτη, μουσική Πλάτων Ανδριτσάκης, φωτισμοί Αλέκος Αναστασίου. Η πρεμιέρα θα δοθεί στο Θέατρο Εξαρχείων, στις 15 Ιανουαρίου 2010, στις 21.00.

• ΜΥΡΤΩ ΛΟΒΕΡΔΟΥ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Παρασκευή 25 Δεκεμβρίου 2009

• Μ’ ένα κλασικό αλλά εξορισμένο από την εποχή και τον τόπο δράσης του έργο, εγκαινιάζεται θεατρικά η Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου.

Ο Γιάννης Χουβαρδάς σκηνοθετεί τον «Θείο Βάνια» του Αντον Τσέχοφ στη μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη. Μια σύγχρονη παράσταση, με μοντέρνους εικαστικούς και υποκριτικούς κώδικες. Ο καλός ηθοποιός Νίκος Χατζόπουλος ερμηνεύει τον ομώνυμο ρόλο.

Ο συγγραφέας καταπιάνεται ξανά με το αγαπημένο του θέμα. Πλάσματα εύθραυστα, ανίκανα να δράσουν, παραδίδονται στη φθορά της μονότονης καθημερινότητας σ’ ένα αγροτόσπιτο της ρωσικής επαρχίας.

Ανήμποροι να μετακινηθούν ούτε πόντο από το τέλμα όπου βουλιάζουν, αναμασούν ήττες, απώλειες, ματαιωμένα όνειρα για τα οποία όμως ποτέ δεν αγωνίστηκαν: Ο ξεπεσμένος αλλά επηρμένος καθηγητής Σερεμπριακόφ (Μάνος Βακούσης), ηττημένος από την ποδάγρα και τα γεράματα, αλλοτινό είδωλο του Βάνια αλλά σημερινός εχθρός. Η γυναίκα του καθηγητή, η νέα και όμορφη Ελένα (Μαρία Σκουλά) άβουλη, «ρηχή σαν δευτερεύων ρόλος» όπως λέει η ίδια για τον εαυτό της. Ο κυνικός γιατρός Αστροφ (Ακύλλας Καραζήσης) με καταφύγιο τους αρρώστους του και τη βότκα. Η μικρή Σόνια (Αλκηστις Πουλοπούλου) μάταια ερωτευμένη με το γιατρό. Η Μαρία Βασίλιεβνα (Μάγια Λυμπεροπούλου), μητέρα του Βάνια, θαυμάστρια του καθηγητή.

Το είδωλο κατέρρευσε

Ανάμεσά τους κινείται ο έκπτωτος κτηματίας Τελιέγκιν (Μάνος Σταλάκης) κι ένας νεαρός (Γιάννης Τσεμπερλίδης) που μπαίνει και βγαίνει στη σκηνή. Τη νόνα του έργου ο σκηνοθέτης την αντικατέστησε μ’ ένα αντρικό, χαμηλών τόνων, πρόσωπο (Γιάννης Βογιατζής) που φροντίζει τους ενοίκους του σπιτιού.

Η χαριστική βολή για τον Βάνια έρχεται όταν ακούει τον καθηγητή να δηλώνει ότι θα πουλήσει το κτήμα στο οποίο αυτός και η Σόνια δουλεύουν επί χρόνια ακατάπαυστα, χωρίς όφελος, για να συντηρούν την πολυέξοδη ζωή εκείνου στη Μόσχα. Για το Βάνια ο καθηγητής υπήρξε το είδωλο της νιότης του. Τον σεβόταν, τον θαύμαζε, του προσέφερε τα πάντα ακόμα και το μερίδιό του από την πατρική κληρονομιά. Και τώρα που το είδωλο κατέρρευσε, τον μίσησε βαθιά.

Αυτόν κατηγορεί για όλα του τα δεινά, για το αδιέξοδο της ζωής του. Θα φτάσει στο σημείο να τον πυροβολήσει, αλλά θ’ αστοχήσει. Κι όταν η κρίση περάσει και το ζευγάρι φύγει ξανά για τη Μόσχα, όλα επιστρέφουν ξανά στο μηδέν. Μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, ανίκανοι να διαχειριστούν την αποτυχία και τη μοναξιά, ο Βάνιας και η Σόνια ξαναπιάνουν τους λογαριασμούς του κτήματος.

Ο Νίκος Χατζόπουλος βρίσκεται είκοσι πέντε χρόνια στο θέατρο. Εχει μεταφράσει, έχει παίξει και έχει σκηνοθετήσει μέχρι σήμερα δέκα παραστάσεις.

«Αγαπώ το έργο περισσότερο από τα τέσσερα μεγάλα έργα του Τσέχοφ. Αυτός ο μικρόκοσμος, σαν μια συμφωνία για οχτώ πρόσωπα, με γοητεύει. Ρόλος σπουδαίος, προκλητικός κι ένα περιβάλλον από συναδέλφους που γνωρίζω καλά και εμπιστεύομαι. Ο Βάνιας είναι χαρακτήρας που στοιχεία του μπορούμε ν’ αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας. Κι εγώ ψάχνω δικά μου βιώματα, απώλειες.

Αντλώ ακόμα και απ’ αυτήν την κρίση ηλικίας που σε κάνει να κοιτάζεις με σκεπτικισμό το παρελθόν, ν’ αναρωτιέσαι για το μέλλον. Ο Βάνιας είναι αντιήρωας. Συνειδητοποιώντας το μάταιο της ψυχικής επένδυσης, της τυφλής πίστης του στον καθηγητή -εκείνος δεν εκτιμά τίποτα από ό,τι του πρόσφερε- στρέφεται εναντίον όλων. Γίνεται χαιρέκακος, μικροπρεπής, καταθλιπτικός. Η συνεχής γκρίνια για τη δυστυχία του, τον καθιστά γραφικό. Δεν είναι τυχαίο που όλοι -και όχι μόνον η ανιψιά του Σόνια- τον αποκαλούν «θείο Βάνια». Υιοθετώντας το ρόλο του θύματος, διεκδικεί το ενδιαφέρον για την κατάντια του. Ουρλιάζει: «Επιτέλους δώστε μου σημασία. Κι εγώ υποφέρω». Στο τέλος όλοι μένουν στάσιμοι, καταδικασμένοι να πεθάνουν. Μέσα στην τραγικότητά τους εμφανίζονται αστείοι με τον γνωστό τρόπο του Τσέχοφ. Ακόμα και ο πυροβολισμός, μια έκρηξη γελοιότητας. Μοναδικό καταφύγιο για τη Σόνια και τον Βάνια η εργασιοθεραπεία, μέχρι να έρθει ο θάνατος».

Το έργο διαδραματίζεται σ’ ένα αόριστο σήμερα και σ’ έναν χώρο που παραπέμπει σε κάποιο ίδρυμα, εντευκτήριο λέσχης ή κοινοτικού καταστήματος. Οι ηθοποιοί βρίσκονται διαρκώς στη σκηνή, αποδίδοντας τον εγκλωβισμό τους, την αδυναμία για πρωτοβουλία, τη διεκδίκηση. Από την τζαμαρία έχουν μια ισχνή επαφή με το έξω. Τα κοστούμια είναι άχρονα, ενώ ακούγονται πέντε σύγχρονα γαλλικά τραγούδια τονίζοντας φορτισμένες ψυχολογικά στιγμές των ηρώων.

«Τέτοια ανθρώπινα τοπία αναγνωρίζουμε στη σύγχρονη κοινωνία» συμπληρώνει ο Ν. Χατζόπουλος. «Σπαταλημένες ζωές, καθηλωμένα είδωλα, μεμψιμοιρίες, ματαιωμένες ελπίδες, αγκυλωμένες υπάρξεις. Ολοι γνωρίζουμε ανθρώπους που διαλέγουν να ζήσουν ως θύματα κι άλλους που επιζητούν το ανέφικτο του έρωτα για να στερήσουν κάθε δυνατότητα καρποφορίας του. Το έργο του Τσέχοφ υπήρξε σταθμός στο παγκόσμιο θέατρο. Με το “νυστέρι” του έξυσε κάτω από το δέρμα φτιάχνοντας αληθινούς, τρισδιάστατους χαρακτήρες και μας επέτρεψε ν’ ακούμε κάτω από τα λόγια, όσα δεν λέγονται». *

• Της ΕΦΗΣ ΜΑΡΙΝΟΥ, Κυρ. Ελευθεροτυπία, Επτά, Παρασκευή 25 Δεκεμβρίου 2009

• Από τον θεατρολόγο Κωνσταντίνο Μπούρα

• Το Ορλάντο της Βιρτζίνια Γουλφ, στο «Κινητήρας Στούντιο», με την Ελένη Μακρή, σε σκηνοθεσία Μίρκας Γεμεντζάκη.

Σκιές ειδώλων και είδωλα σκιών φαίνεται ότι είμαστε, σύμφωνα με τον Πλάτωνα. Η ζωή είναι ένα όνειρο, διατείνεται ο ισπανός θεατρικός συγγραφέας Καλντερόν ντε λα Μπάρκα (1600-1681). Και ο μυστικιστής Σαίξπηρ λέει στο πιο κρυπτικό -και τελευταίο έργο του- στην «Τρικυμία»: «Είμαστε πλασμένοι από του ονείρου την ύλη και τη σύντομη ζωή μας ύπνος την περιζώνει». Τα όνειρα όμως, όπως και τα είδωλα στο σπήλαιο των Ιδεών του Πλάτωνα, είναι ρευστά, δεν έχουν καθορισμένη μορφή και περίγραμμα, δεν είναι -σε τελευταία ανάλυση- «αντικειμενικά», αφού ανήκουν στον κόσμο των ψευδαισθήσεων ή παραισθήσεων, αν προτιμάτε.

Αυτή η βασική φιλοσοφική θεώρηση τής ανθρώπινης φύσης και ζωής ενέπνευσε πολλούς δημιουργούς μέσα στους αιώνες. Μία από αυτές ήταν η ιδιοφυής και ταλαντούχα Βιρτζίνια Γουλφ. Στο ρηξικέλευθο για την εποχή (1928) έργο της Ορλάντο ανιχνεύει τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης, πέρα από το φύλο, τη μόρφωση, την καταγωγή, το επάγγελμα, την κοινωνική θέση, μακριά από την επίπλαστη προσωπίδα τού «εγώ».

Στην ίδια αναζήτηση τού «είναι» πέρα -και μέσα- από το αέναο παιχνίδι των μεταμορφώσεων του «φαίνεσθαι» διαλογίζεται θεατρικώς η Ελένη Μακρή, σε σκηνοθεσία Μίρκας Γεμεντζάκη, και στη θεατρική διασκευή του Ορλάντο της Βιρτζίνια Γουλφ από τον πρωτοπόρο στη χρήση του φωτός για τη δημιουργία σκηνικών και θεατρικών χώρων Μπομπ Ουίλσον.

Με τη φωνή της η πρωτεϊκή αυτή ηθοποιός δημιουργεί κόσμους επί κόσμων πάνω σε μια σκηνή σχεδόν «άδεια» (ντυμένη από την εστέτ σκηνογράφο Αση Δημητρολοπούλου). Τη λειτουργικά διακριτική μουσική επιμελήθηκε ο Νίκος Βελιώτης, ενώ τους ιδιαίτερα ατμοσφαιρικούς φωτισμούς υπογράφει ο Φίλιππος Κουτσάφτης. Ενδιαφέρουσα είναι η θεατρική αξιοποίηση της αυλής του ισόγειου χώρου, όπου στεγάζεται το Artistic Residency Space «Κινητήρας Στούντιο». Οταν ο πολύπαθος πρωταγωνιστής, ή μάλλον η πολύπαθη πρωταγωνίστρια, γυρίζει ύστερα από πολλά χρόνια και πάμπολλες περιπέτειες στο Λονδίνο, η εκπληκτική, στη θεατρική απόδοση του απαιτητικού δίφυλου ρόλου, Ελένη Μακρή τραβάει με μια πλαστική κίνηση την κουρτίνα και αποκαλύπτει την αυλή, τα δέντρα, μια μεταλλική σκάλα, που βγάζει σε έναν αθηναϊκό δρόμο -κάτω από την Ακρόπολη- στολισμένο με χριστουγεννιάτικα φώτα. Αυτή η ένταξη του «πραγματικού» χώρου στο «σκηνικό γίγνεσθαι» θέτει επακριβώς την προβληματική αυτού του ενδιαφέροντος και τολμηρού θεάματος. Με αυτή την κίνηση συμφύρονται οι πραγματικότητες, και αναμειγνύονται οι κόσμοι σε μια αξεδιάλυτη, μοναδική, σύντομη και θνησιγενή στιγμή, όπως είναι άλλωστε και η ζωή μας.

Η Μίρκα Γεμεντζάκη έχει ειδικευτεί στη δραματική αξιοποίηση τής ανθρώπινης φωνής, ως τον πρωταρχικό, για τη θεατρική πράξη, κώδικα. Η μακρά της θητεία σε λογοτεχνικά κείμενα, όπως τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη και του Βιζυηνού -και όχι μόνο-, την καθιστά υπερεπαρκή για να καταπιαστεί με αυτό το ερμητικό στη συμβολική του λογοτέχνημα της Βιρτζίνια Γουλφ. Είχε την τύχη να συνεργαστεί με μια πειθαρχημένη, και εκρηκτική ταυτόχρονα, ηθοποιό. Η Ελένη Μακρή σε κάθε «φώνημα» πλημμυρίζει τη σκηνή και την ψυχή των θεατών με πανσπερμία κόσμων. Γαλαξίες δημιουργούνται και πεθαίνουν, σύμπαντα ανάβουν και σβήνουν, σε κάθε μελετημένη αναπνοή, σε κάθε αλλαγή τόνου, σε κάθε μετάπτωση της διάθεσης αυτής της χαρισματικής ηθοποιού.

Την κίνηση της μοναδικής πρωταγωνίστριας επιμελήθηκε ο Γιώργος Διβάνης. Η μετάφραση του Θανάση Χατζόπουλου.

• ΚΙΝΗΤΗΡΑΣ ΣΤΟΥΝΤΙΟ, Ερεχθείου 22, Μετρό «Ακρόπολη», τηλ. 210-9248328.
• Παραστάσεις: 30 Νοεμβρίου – 22 Δεκεμβρίου 2009 και 3-26 Ιανουαρίου 2010.
• Μεσημ. Κυρ. 3.30 μ.μ., Βράδ.: Δευτ., Τρ. 9.30 μ.μ., ευρώ 15, φοιτ.: ευρώ 10. Διάρκεια 80′.

• ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Βιβλιοθήκη, Τετάρτη 23 Δεκεμβρίου 2009