Ο Ρομέο Καστελούτσι και η ριζοσπαστική ομάδα του «Σοτσιετάς Ραφαέλο Σάντσιο» κινούνται στο μεταίχμιο των σκηνικών και εικαστικών τεχνών, αποθεώνουν τη σωμα­τικό­τητα και δίνουν έμφαση στο μουσικό περιβάλλον.

• Με ζωντανά ζώα επί σκηνής, «εγκιβωτισμένα» παιδάκια και ψυχεδελική εικονογραφία, ο Ρομέo Καστελούτσι παρουσιάζει την τριλογία «Κόλαση» – «Καθαρτήριο» – «Παράδεισος». Με μια τριλογία εμπνευσμένη από τη «Θεία Κωμωδία» του Δάντη («Κόλαση», «Καθαρτήριο», «Παράδεισος»), ο Ρομέο Καστελούτσι και οι «Societas Raffaello Sanzio» («Σοτσιετάς Ραφαέλο Σάντσιο») συστήνονται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό, χάριν του Φεστιβάλ Αθηνών (παραστάσεις το πρώτο δεκαήμερο του Ιουνίου).

• Η ριζοσπαστική θεατρική ομάδα από τη μικρή πόλη Τσεζένα, οφείλει τη διεθνή φήμη της στη ρήξη με τις θεατρικές συμβάσεις και στη συνεχή αναζήτηση ενός πρωτογενούς θεάτρου που επαναπροσδιορίζει την ευρύτερη έννοια του θεατρικού χώρου καταργώντας τα συμπαγή του όρια και εισάγοντας το κοινό σε μια νέα δραματική εμπειρία.

Κλεισμένα σε έναν… κύβο τα παιδιά στην «Κόλαση»,
που θα παρουσιαστεί στο «Πειραιώς 260» από 1 έως 3/6.

Σωματικότητα

• Η θεατρική πράξη που προτείνει ο Καστελούτσι και η ομάδα του κινείται στο μεταίχμιο των σκηνικών και εικαστικών τεχνών, αποθεώνει τη σωματικότητα και δίνει έμφαση στο μουσικό περιβάλλον, ενώ τα ζωντανά ζώα επί σκηνής υπογραμμίζουν με τον τρόπο τους την άγρια ομορφιά αυτής της αισθητικής.

• Γεννημένος σε ένα χωριό κοντά στην Μπολόνια, με καταγωγή από αγροτο-κτηνοτροφική οικογένεια, ο Καστελούτσι γρήγορα αντιλήφθηκε ότι δεν κάνει για γεωργός και ξεκίνησε τις σπουδές του στο Καλλιτεχνικό Λύκειο. Η σκηνοθεσία δεν τον είχε απασχολήσει καθόλου έως ότου φοιτητής στην Ακαδημία παρουσίασε μία περφόρμανς. Με επιρροές από τη φιλοσοφία, τις πλαστικές τέχνες και κυρίως τη ζωγραφική, μιας και έχει τελειώσει την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Μπολόνια, πειραματιζόμενος με τη σύνθεση, τη δραματουργία και τη σκηνογραφία -στοιχεία που συχνά αναλαμβάνει ο ίδιος κατά την υλοποίηση των παραστάσεων- καταθέτει ένα θέατρο νεοεξπρεσιονιστικό, όπου η εικόνα και ο λόγος συνδυάζονται με μοναδικό τρόπο, ορίζοντας μια νέα αντιληπτική διάσταση μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου.

• Η «Κόλαση» αποτελεί το πρώτο μέρος της τριλογίας. Ο Καστελούτσι δεν επιδιώκει οποιαδήποτε αναπαράσταση του ποιήματος. Ταυτίζεται με την ανθρώπινη διάσταση του ίδιου του δημιουργού στην προσπάθειά του να ξεκινήσει ένα ταξίδι με προορισμό το άγνωστο.  Πρόκειται για ένα έργο αυτοβιογραφικό, το οποίο μας καλεί να καταδυθούμε στο σκοτεινό σύμπαν των ερωτημάτων με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος ο ποιητής, και αντιστοίχως ο καλλιτέχνης, στην πορεία της διαδρομής του. Σκυλιά του ξεσκίζουν τις σάρκες, ένας αναρριχητής σκαρφαλώνει στην πλάτη του σκηνικού, σε έναν κύβο «το αμύγδαλο της ζωής» βρίσκονται «κλεισμένα» παιδιά.

• Ωστόσο στο έρεβος της σκηνής ο Καστελούτσι τοποθετεί την κεντρική φιγούρα του έργου: το πλήθος. Σ’ αυτή την ιδιαίτερη προσωπογραφία η ατομικότητα είναι πλήρως ενσωματωμένη στη μάζα, το απρόσωπο πλήθος, που παρακολουθεί και παρακολουθείται παρελαύνοντας στη σκηνή. Ακόμη και ο λόγος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ακαθόριστο σύνολο από φωνήεντα, σαν κραυγές στο χείλος του γκρεμού, που εισάγουν στη σκηνή την αίσθηση του κινδύνου και αναδεικνύουν την εικαστική δύναμη του έργου.

• Στιγμιότυπα ανθρώπινων σχέσεων επαναλαμβάνονται δημιουργώντας μια σεκάνς από φιλιά, εναγκαλισμούς, αγγίγματα, χαιρετισμούς. Παρότι η κόλαση παραμένει ένας «χώρος» αινιγματικός και ακαθόριστος, ο θεατής δεν διατηρεί την απόσταση ασφαλείας ενός εξωτερικού παρατηρητή. Παρασυρόμενος από τη δίνη των συναισθημάτων και την ενέργεια των εικόνων, διαπιστώνει ότι είναι μέτοχος σε μια εμπειρία που αναπαριστά κάτι από τη δική μας ύπαρξη (Πειραιώς 260, Χώρος Δ, 1-3/6).

• Παρατηρητές μιας πραγματικότητας όπως αυτή βιώνεται από μια αστική οικογένεια γινόμαστε στο «Καθαρτήριο», το δεύτερο μέρος της τριλογίας που ο Ρομέο Καστελούτσι εμπνεύστηκε από τη «Θεία Κωμωδία». Η δράση τοποθετείται σ’ ένα πολυτελές σπίτι, όπου όλα μοιάζουν να είναι σε πλήρη τάξη και αρμονία. Ενα βίαιο γεγονός ωστόσο στιγματίζει τον ατάραχο φαινομενικά βίο αυτής της καθωσπρέπει οικογένειας, φέρνοντας στο μικροσκόπιο τη σχέση Πατέρα/Δημιουργού – Γιου, την αδυναμία του πρώτου να σηκώσει το βάρος της ύπαρξής του καθώς οδηγείται αναπόφευκτα στο «αμάρτημα».

• Η κυριαρχία του πατέρα αντιπαραβάλλεται με την αθωότητα του γιου, που είναι πρόθυμος να τον συγχωρήσει για το σφάλμα που διαπράττει και να τον οδηγήσει στη λύτρωση, όπως ο γιος του Αβραάμ συγκαταβαίνει στην απόφαση του πατέρα του να τον θυσιάσει προκειμένου και οι δύο να έρθουν πιο κοντά στον Παράδεισο.

• Κινηματογραφικές τεχνικές και ψυχεδελική εικονογραφία επιτρέπουν μια σειρά ριζοσπαστικών μεταμορφώσεων επί σκηνής προκειμένου ο θεατής να αναιρέσει τα διακριτά όρια μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας και να διεισδύσει σε μια ιδιαίτερη πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης («Μέγαρο Μουσικής Αθηνών», αίθουσα «Αλεξάνδρα Τριάντη» 8, 9/6).

• Το τρίτο μέρος της τριλογίας ο «Παράδεισος» είναι μια θεατρική εγκατάσταση στην οποία ο θεατής έχει πρόσβαση για λίγα μόνο λεπτά. Ο χώρος απογυμνώνεται και κατακλύζεται από το φως καθιστώντας αδύνατη τη λειτουργία της όρασης. Μπροστά στο αναπάντεχο ή πρωτόγνωρο αυτής της φωτεινότητας ο θεατής χάνει τη διάσταση του χρόνου και του χώρου.

• Ο Καστελούτσι, με αναφορές στην αποφατική θεολογία, παίζει με την ιδέα της παράλυσης απέναντι στη μεγαλειότητα του Θεού και μετατρέπει το ρόλο του θεατή από παρατηρητή σε αντικείμενο παρατήρησης. Για ακόμα μια φορά γινόμαστε μάρτυρες μιας πραγματικότητας που ξεφεύγει από τα στενά σύνορα της αντίληψης και μας παρασύρει με παραισθησιογόνο δύναμη σ’ ένα χώρο «μη προσβάσιμο» για τα ανθρώπινα δεδομένα (Πειραιώς 260, Γκαράζ, 2-6/6).

Αντιγόνη Καράλη, ΕΘΝΟΣ, 23/5/2009

• Εννέα γυναίκες και άντρες ντυμένοι με «ελαφριά» ρούχα και ψηλές γόβες. Καθισμένοι σε πολυτελείς καναπέδες, με ύφος νωχελικό, καπνίζουν. Μοιάζουν να έχουν μόλις απολαύσει κάτι. Λίγο πριν κάποιες «καταναλώτριες» θα γεννήσουν τα «προϊόντα» τους μέσα στα καροτσάκια του σουπερμάρκετ. Και μερικοί άντρες με σλιπάκια θα διαγωνιστούν στον αυνανισμό.

• Σε έναν κόσμο που καταναλώνει και δεν σκέφτεται, που καθοδηγείται και ανέχεται εστιάζει η νέα παράσταση του Γιαν Φαμπρ. Εχει τίτλο «Orgy of Tolerance» (Το όργιο της ανεκτικότητας) και θα την δούμε στο «Παλλάς».

«Η νέα μου παράσταση είναι ένας μεγάλος οργασμός. Από αυτούς που προσποιούμαστε, όχι τους αληθινούς», διευκρινίζει ο Γιαν Φαμπρ. «Ενας ψεύτικος οργασμός που αφορά τη σεξουαλικότητα, την πολιτική, κοινωνικές συμπεριφορές. Γι’ αυτό και η παράσταση ξεκινά με την ολυμπιάδα του καλύτερου ψεύτικου αυνανισμού. Θα έλεγα ότι είναι μια παράσταση φόρος τιμής στους Μόντι Πάιθονς. Την εμπνεύστηκα ένα βράδυ που έβλεπα διάφορα φρικτά στις ειδήσεις και συγχρόνως συνειδητοποιούσα πως είμαι ένας βολεμένος που παρακολουθεί τη δυστυχία των άλλων από τον καναπέ του».

Εικαστικός, χορογράφος, σκηνοθέτης και θεατρικός συγγραφέας, ο Γιαν Φαμπρ αναγνωρίζεται ως μία από τις προσωπικότητες της σύγχρονης τέχνης. Είναι, μάλιστα, ο δεύτερος εν ζωή εικαστικός καλλιτέχνης του οποίου το έργο παρουσιάζεται στην πτέρυγα της φλαμανδικής ζωγραφικής του μουσείου του Λούβρου, πλάι στα έργα μεγάλων φλαμανδών ζωγράφων. Κάθε νέα του σύλληψη προκαλεί έντονες συζητήσεις. Κάποιοι δυσφορούν με την τόλμη του.

• Πόσο διαφορετικά καταναλώνει σήμερα η κοινωνία σε σχέση με παλιότερα;

«Θα σας απαντήσω με ένα παράδειγμα: αν το κομπιούτερ ή το κινητό που αγοράζεις παρουσιάσει πρόβλημα σε ένα με δύο χρόνια, είσαι υποχρεωμένος να το αντικαταστήσεις. Δύο χρόνια είναι αρκετά για να αλλάξουν από το καλώδιο μέχρι το μενού. Ολα σε οδηγούν στην κατανάλωση και φυσικά στο πλαστικό χρήμα που είναι ένας σύγχρονος θεός».

• Μια και λέτε για πλαστικό χρήμα, πιστεύετε πως η παγκόσμια ύφεση δεν θα μας ταρακουνήσει λίγο;

«Μπα, κάθε άλλο. Οι άνθρωποι στις μέρες μας όταν ζορίζονται δεν ψάχνουν πώς θα μετριάσουν τα έξοδά τους, αλλά πώς θα αποκτήσουν κι άλλο χρήμα. Αλλωστε και εν μέσω κρίσης οι κυβερνήσεις ψάχνουν τρόπους για να μη σταματήσουμε να αγοράζουμε. Η μεγαλύτερη κρίση είναι αυτή των αξιών, που την έχουμε παρακάμψει. Δεν έχουμε κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή ομορφιά της ζωής».

• Εσείς δεν ψωνίζετε ποτέ;

«Μ’ αρέσουν τα μαγαζάκια της γειτονιάς όπου αγοράζω λαχανικά ή εκείνα που πουλάνε υλικά για τα σχέδιά μου. Τρελαίνομαι επίσης για τα συνοικιακά βιβλιοπωλεία, όπου οι άνθρωποι ξέρουν ποια βιβλία έχουν στο μαγαζί τους και γιατί. Αλλά σιχαίνομαι τα μεγάλα σουπερμάρκετ. Με κάνουν να αισθάνομαι ανύπαρκτος, σαν να είμαι πιόνι του καπιταλισμού».

• Τα ΜΜΕ τι ρόλο παίζουν στην κοινωνία που περιγράφετε;

«Την περασμένη εβδομάδα δημοσιεύτηκε στο Βέλγιο μια έρευνα που κατέγραφε ποιους εμπιστεύονται οι πολίτες. Σας πληροφορώ ότι οι πολιτικοί και τα ΜΜΕ κατέλαβαν την τελευταία θέση. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι που κάνουν κουμάντο έχουν αποτύχει παταγωδώς. Από τη μια οι πολιτικοί είναι πια ταυτισμένοι με το ψέμα, γι’ αυτό και βυθίζονται στην εκτίμησή μας, κι από την άλλη τα ΜΜΕ που συνήθως παίζουν το παιχνίδι των πολιτικών αναγκαστικά τους ακολουθούν και στην απαξίωση. Ο τρόπος που παρουσιάζουν και τα πιο μικρά θέματα είναι τόσο προβοκατόρικος, που ποτέ δεν μαθαίνεις την αλήθεια».

«Δεν έχω ταμπού»

• Πάντως, και οι δικές σας παραστάσεις είναι συχνά εξαιρετικά προκλητικές.

«Δεν νομίζω. Μάλλον τα μέσα τις παρουσιάζουν έτσι. Εγώ προτιμώ να λέω ότι ρισκάρω, ότι εξερευνώ, ότι αγωνίζομαι για να ανοίξω νέες πόρτες και να δείξω νέες προοπτικές, αλλά ποτέ δεν αναλώθηκα στην εύκολη πρόκληση».

• Παρ’ όλα αυτά, το κοινό μοιάζει να περιμένει κάθε φορά κι άλλη πρόκληση από εσάς.

«Μπορεί, αλλά αυτό είναι μια κατάκτηση για μένα διότι μου ανεβάζουν ψηλά τον πήχη. Από την πρώτη στιγμή που ασχολήθηκα με την τέχνη, έχω μόνο έναν στόχο: να εξερευνώ το ανθρώπινο σώμα. Αυτό είναι για μένα το εργαστήριό μου, το πεδίο βολής μου, η παγίδα μου».

• Δεν υπάρχει ένα θέμα που δεν τολμάτε να ακουμπήσετε;

«Δεν νομίζω. Πιστεύω στην ομορφιά της ελευθερίας, άρα δεν θα μπορούσα να έχω ταμπού».

• Η τελευταία παράστασή σας που είδα ήταν εκείνη στο Μέγαρο Μουσικής που καπνίζατε αρειμανίως. Σε ενάμιση μήνα από σήμερα η Ελλάδα κόβει το τσιγάρο. Τι μας συμβουλεύετε;

«Να συνεχίσετε -όπως κι εγώ- το κάπνισμα μέρα και νύχτα. Στο Βέλγιο κάναμε τη δική μας πράξη ανεξαρτησίας, βαφτίζοντας κάποια καφέ “μικρά καλλιτεχνικά καπνιστικά κλαμπ”». *

• Της ΜΑΤΟΥΛΑΣ ΚΟΥΣΤΕΝΗ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / ΕΠΤΑ, 24/5/2009

• Η πρώτη επαφή του Πάολο Κολόμπο με το θέατρο σκιών έγινε πριν από τριάντα χρόνια, όταν ζούσε για ένα χρονικό διάστημα στην Ελλάδα. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, είχε παρακολουθήσει αρκετούς καραγκιοζοπαίχτες, είχε διαβάσει τα εικονογραφημένα, είχε παρακολουθήσει τον ίδιο τον Σπαθάρη σε εκπομπές της ΕΡΤ… Το ενδιαφέρον του για το θέατρο σκιών δεν έσβησε ποτέ, με αποτέλεσμα, σήμερα, ο Ιταλός επιμελητής σύγχρονης τέχνης να υπογράφει την περιοδεύουσα έκθεση «Υμνος στη Σκιά», που φιλοξενείται από χθες στο Μουσείο Μπενάκη, ύστερα από δύο στάσεις στο Δουβλίνο και στην Κωνσταντινούπολη. Η έκθεση παρουσιάζει τα έργα οκτώ σύγχρονων καλλιτεχνών και δύο κινηματογραφιστών των αρχών του 20ού αιώνα που έχουν επηρεαστεί άμεσα ή έμμεσα από το παραδοσιακό θέατρο σκιών της Ελλάδας και της Τουρκίας. «Δεν πρόκειται για μια απλή παρουσίαση καλλιτεχνών που χρησιμοποιούν τη σκιά στην τέχνη τους, αλλά για μια έκθεση που έχει σημείο αναφοράς τον Καραγκιόζη και το θέατρο σκιών, μορφολογικά αλλά και εννοιολογικά. Μορφολογικά, με τις σκοτεινές σιλουέτες της Αμερικανίδας Κάρα Γουόκερ και της Γερμανίδας κινηματογραφίστριας Λότε Ράινινγκερ, και εννοιολογικά, στην περίπτωση των καλλιτεχνών που επιχειρούν να αφηγηθούν μια δανεισμένη ιστορία, οικεία και αναγνωρίσιμη από τους θεατές τους». Οπως ο Σπαθάρης δανειζόταν ιστορίες από τον Αριστοφάνη, προσαρμόζοντάς τις στο περιβάλλον του Καραγκιόζη, έτσι και οι συγκεκριμένοι σύγχρονοι καλλιτέχνες επιχειρούν τον δικό τους «δανεισμό». Ο Νοτιοαφρικανός Ουίλιαμ Κέντριντζ, για παράδειγμα, σκιαγραφεί την ιστορία του «Μαγικού αυλού», ενώ η Φινλανδή Καταρίνα Λίλκβιστ εμπιστεύεται στις κινηματογραφημένες μαριονέτες της δύο διηγήματα του Κάφκα. «Ολα συνδέονται μεταξύ τους, αλλά όχι και με αυτονόητο τρόπο. Μια έκθεση πρέπει να αφηγείται μια ιστορία». Και η έκθεση «Υμνος στη Σκιά» αφηγείται τον τρόπο με τον οποίο η παράδοση του θεάτρου σκιών ηχεί μέσα από τα έργα δέκα δημιουργών από εννέα διαφορετικές χώρες.

Ιστορικός απατεώνας

• «Δεν είχα την τύχη να γνωρίσω τον ευφυέστατο Ευγένιο Σπαθάρη. Ο πρόσφατος θάνατός του με λυπεί βαθιά. Πάντα νομίζεις ότι υπάρχει χρόνος, αλλά αυτός σε ξεγελά». Η τέχνη του Σπαθάρη λειτουργεί ως εισαγωγή για την έκθεση. Αυθεντικές σιλουέτες του παραδοσιακού θεάτρου σκιών υποδέχονται τους επισκέπτες, χαρίζοντας ένα πλαίσιο για τα έργα που ακολουθούν. Ο Καραγκιόζης στην υποδοχή, και με ιδιαίτερο λόγο. «Ο Καραγκιόζης είναι ένα απροσάρμοστο άτομο, ένας γελοίος, απρεπής, άναρχος τύπος, χαρακτηριστικά τα οποία βρίσκει κανείς πολύ συχνά στη σύγχρονη τέχνη. Και εκτός από μερικές περιπτώσεις, στην Ελλάδα και στην Τουρκία, όπου το μακρύ του χέρι λειτουργεί ως φαλλικό σύμβολο, ο Καραγκιόζης αδιαφορεί και για το σεξ… Μοναδικός στόχος του είναι μέσα από την απατεωνιά να κινήσει τα πράγματα, να φάει! Είναι ξύπνιος, αλλά όχι και τόσο ξύπνιος, και αυτό είναι που τον κάνει αγαπητό, γιατί στο τέλος της ημέρας όλοι κατανοούμε την ανάγκη για το φαγητό!» Ο Κολόμπο, αναφερόμενος στο βιβλίο του Λιούις Χάιντ («Trickster makes this world»), ο οποίος υπογράφει και ένα από τα κείμενα του καταλόγου της έκθεσης, δεν διστάζει να τοποθετήσει τον Καραγκιόζη σε ένα ευρύτερο σύνολο ιστορικών απατεώνων, από τον Ερμή στον Marcel Duchamp, που μέσα από την πανούργα συμπεριφορά τους ωθούσαν τον κόσμο πιο μπροστά.

Θέατρο σκιών και σινεμά

• Δεν είναι τυχαίο που ο Ιταλός επιμελητής έχει προσθέσει έργα των δύο παλαιότερων κινηματογραφιστών Λότε Ράινινγκερ και Λαντισλάς Στάρεβιτς ή τα βίντεο του Τούρκου Haluk Akakce και της Σουηδής Nathalie Djurberg. Πέρα από τη μορφολογική σχέση των φιλμ με το θέατρο σκιών, με τη χρήση της μαριονέτας ή του claymation για παράδειγμα, ο Κολόμπο δεν αμελεί να αναγνωρίσει και τις αναφορές του θεάτρου σκιών στην τέχνη του σινεμά. «Η διαφορά όμως είναι ότι, στον κινηματογράφο, ταυτίζεσαι με τους ήρωες, κλαις μαζί τους, ζεις το μύθο που σου παρουσιάζεται. Στο θέατρο σκιών, ξέρεις ότι πάντα κάποιος βρίσκεται από πίσω, και αυτό που βλέπεις δεν είναι μια ιστορία κατορθώματος ή αποτυχίας, αλλά η ιστορία ενός τύπου ανθρώπου. Αναγνωρίζεις ότι δεν είσαι ο Καραγκιόζης, αλλά συγχρόνως ξέρεις ότι ο Καραγκιόζης είναι ο καθένας από εμάς. Στο σινεμά, δεν έχεις πρόβλημα να βάλεις τον εαυτό σου στη θέση του Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, ενώ στον Καραγκιόζη, υπάρχει μια αναστολή της πίστης σου στον τύπο που έχεις μπροστά σου, και αυτό χαρίζει στο θέατρο σκιών έναν σύγχρονο, μεταμοντέρνο χαρακτήρα».

Καραγκιοζοπαίχτης

• Ολοι οι καλλιτέχνες που παρουσιάζονται στην έκθεση δημιουργούν ή έχουν δημιουργήσει τα έργα τους μόνοι. Μοναδικοί συνεργάτες του Λαντισλάς Στάρεβιτς, για παράδειγμα, ήταν οι κόρες του και η γυναίκα του. Σε ένα τρίτο επίπεδο, λοιπόν, ο Κολόμπο επιλέγει τους συγκεκριμένους καλλιτέχνες και για τη μοναχικότητα που προσδιορίζει τη δημιουργία τους. «Είναι σαν τους καραγκιοζοπαίχτες, που αναλαμβάνουν μέχρι και την τελευταία πινελιά της παράστασής τους»…

Σημαντικές συνεργασίες

• Ο Πάολο Κολόμπο είναι καλλιτεχνικός σύμβουλος στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Κωνσταντινούπολης ενώ έχει τελέσει επιμελητής του MAXXI Museo Nationale selle Arti del XXI Secolo στη Ρώμη από το 2001 έως το 2007. Πριν από αυτό κατείχε τη θέση του διευθυντή του Centre d’ Art Contemporain στη Γενεύη και το 1999 ήταν επιμελητής της 6ης Μπιενάλε της Κωνσταντινούπολης. Στο παρελθόν, έχει επιμεληθεί εκθέσεις σημαντικών σύγχρονων καλλιτεχνών, όπως οι Gilbert and George, Ed Ruscha, Christopher Wool, Kara Walker και William Kentridge, μεταξύ άλλων, ενώ αυτή τη στιγμή προετοιμάζει μια έκθεση για το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης σε συνεργασία με τον διευθυντή του μουσείου, Νικόλαο Σταμπολίδη.

«Υμνος στη Σκιά» στο Μουσείο Μπενάκη, σε συνεργασία με το Ελληνικό Φεστιβάλ, έως 26 Ιουλίου (Πειραιώς 138 και Ανδρονίκου).

• Της Νελλης Αμπραβανελ, Η Καθημερινή, 24/5/2009